YÜn Lİflerİnİn Fİzİksel ÖlÇÜm Metotlari Ve Kullanilan Aletler - Dini ilimler, Eğitim ve Kişisel gelişim siteniz

**Tunaltay** · 12-13-2006, 01:04

İÇİNDEKİLER:

Yün Liflerinin Fiziksel Yapısı: 3
Yün Liflerinin Fiziksel Özellikleri: 4
1.Yün Liflerinde İncelik: 4
1.1. Yün Liflerinde İncelik Ölçüm Metotları: 5
1.1.1. Mikroskopla İncelik Saptanması: 5
1.1.2. Lanometre ile İncelik Saptanması: 6
1.1.3. Wira Elektronik Tek Lif Ölçüm Cihazı: 7
1.1.4. Mikroprojeksiyon ile İncelik Saptanması: 7
1.1.5. İki Çaplı Cetvel ile Ölçme Metodu: 9
1.1.6. Mikroner Aleti ile İncelik Saptanması: 10
1.1.7 Elektronik Aletlerle İncelik Saptanması: 11
1.1.8 Wira Elektronik Lif İncelik Ölçüm Cihazı: 11
2. Yün Liflerinde Uzunluk: 11
2.1. Liflerde Uzunluk Saptanması: 12
2.1.1. Tek Liflerde Uzunluk Saptanması: 12
2.1.2. Demet ve Stapel Uzunluğunun Saptanması: 13
2.2. Yün Liflerinde Uzunluk Ölçüm Metotları: 13
2.2.1. Sorter Aleti ile Uzunluk Saptanması: 13
3. Yün Liflerinde Mukavemet: 17
3.1. Yün Liflerinde Mukavemet Tespiti: 17
3.2. Yün Liflerinde Mukavemet Saptama Usulleri: 19
3.2.1. Tek Liflerde Mukavemet Saptanması: 19
3.2.2. Demet Liflerde Mukavemet Saptanması: 20
4. Yün Liflerinde Uzama Yeteneği ve Esneklik: 21
5. Yün Liflerinde Kıvrım: 22
5.1. Yün Liflerinde Kıvrım Biçimleri: 23
5.2. Yün Liflerinde Kıvrım Sayısının Saptanması: 23
6. Yün Liflerinde Yaylanma Yeteneği: 24
7. Yün Liflerinde Rijidite-Sertlik ve Yumuşaklık: 24
8.Yün Liflerinin Biçimlenme Yeteneği: 24
9.Yün Liflerinin Isı Tutma Özellikleri: 24
10.Yün Liflerinin Keçeleşme Özelliği: 25
11.Yün Liflerinin Rutubet Tutma Özelliği: 25
12.Yün Liflerinin Özgül Ağırlığı: 25
13.Yün Liflerinin Elektriklenme Özelliği: 25
14. Yün Liflerinin Friksiyon (Sürtünme) Özelliği: 25
15. Yün Liflerinin Parlaklığı: 26
16. Yün Liflerinin Rengi: 26
17. Yün Liflerinin Üniformitesi: 26
Kaynakçalar: 27

YÜNÜN FİZİKSEL YAPISI

Koyun derisi üzerindeki kıllar, kıl kökü ve kıl gövdesi olmak üzere iki kısımdır. Kırkım yolu ile elde edilen yünlerde kıl kökü bulunmaz. Tabak yünü ve post yapağısında kıl kökleri de bulunduğundan kalite düşer. Deri içinde ayrıca, kılı besleyici kan damarları, ter ve yağ bezleri vardır. Bir yün lifinin enine kesiti incelenecek olursa en dışta epiderm, ortada korteks ve içte de medula tabakası görülür.

Epiderm: Kütikül de denilen epiderm tabakası, elyafın en dış yüzeyidir. Lifin mikroskop altında görünen yüzeyi bu tabakadadır. Birbiri üzerine kapanan pul şeklinde hücrelerden ibarettir. Bu hücreler, sert ve boynuzsu yapıdadır. Balık pulları veya damdaki kiremitlere benzer görünüştedirler. Bu görünüm mikroskop altında kolayca incelenebilir ve yün lifinin tanınmasında karakteristiktir. Pulların serbest uçları dışa doğru çıkıntılar yapar. Bu tabaka elyafın iç kısmının korunmasına yardım eder ve ona bir miktar sertlik verir.

Yün lifinin üzerindeki pulların şekli ve dizilişleri, lifin temel özelliklerine etki eder. İnce yünlerde tek bir pul, lifin tamamını sarar. Kalın liflerde ise, çap ile birlikte pulların sayısı da artar. Pulların düzgün ve yüksek oluşu da lifin yüzeyinin düzgün olmasına; buna bağlı olarak da parlak olmasına yol açar.

Son yıllarda elektron mikroskobu ile yapılan araştırmalarda kütikül (epiderm) tabakasının endokül, eksokütikül ve epikütikül olmak üzere üç kısımdan oluştuğu bulunmuştur. En dıştaki epikütikül tabakası çok ince olmakla beraber, yapısında kükürt oranı ve buna bağlı olarak sistin bağları fazla olduğundan,kimyasal reaktiflere ve biyolojik etkilere karşı çok dayanıklıdır, ancak mekanik olarak tahrip edebilir.

Korteks : Lifin ana parçasıdır ve ortalama ½ 90’ını oluşturur. Uzun, kat kat ve iğ şeklinde hücrelerden yapılmıştır. Yünün dayanıklılığı, elastik özellikleri, doğal rengi ve boyanabilme yeteneği, bu kortikal hücrelerin yapısı ile ilgilidir.

Bu hücrelerin yapısında makrofibriller vardır. Makrofibriller, mikrofibriller denilen daha küçük birimlerden oluşmuştur. Mikrofibriller de 11 tane protofibrillerden meydana gelmiştir.

Bir protofibril üç tane α-keratin zincirinden oluşmuştur. 500 nm uzunluğunda 2 nm çapındadır. On bir tane protofibrilden oluşan mikrofibril ise 5 nm çapındadır. Mikrofibrillerin birleşmesiyle meydana gelen makrofibriller de 100-200 nm çapındadır. Kortikal hücre içinde bu makrofibriller birbirlerine proteinle bağlıdır.

Kortikal hücrelerin boyu 100 mikron, çapı ise 2,5 mikrondur. Elyaf ekseni boyunca birbirlerine paralel bir şekilde sıralanırlar. Korteks hücreleri, yapılarındaki keratinin farklı modifikasyonda olması ve farklı miktarlarda sistin içermeleri nedeniyle; kimyasal dayanıklılığı ve izoelektrik nokta gibi diğer özellikleri farklu iki ayrı bölümden ibarettir. Lifin enine kesiti incelendiğinde bu fark açıkça görülür. Bunlardan kimyasal reaktif ve enzimlere daha az dayanıklı olan bölgeye ortokorteks, daha dayanıklı kısma ise parakorteks denir. Elektron mikroskobundaki görüntülere bakılacak olursa; koyu renkli kısımlar düzgün ve küçk ortokorteks hücrelerini, açık renkli kısımlar ise düzensiz parakorteks hücrelerini göstermektedir. Yündeki bu farklı yapıya bilateral yapı da denilmektedir.

Parakorteks hücreleri lifin içbükey yüzeylerinde, ortokorteks hücreleri ise dışbükey yüzeylerde bulunur. Bu iki farklı yapı yün liflerinin kıvrımlı bir şekil göstermelerine sebep olur. İnce liflerde, 1 cm’ de 10, orta kalınlıkta yünlerde 4-8, kaba liflerde ise 1-2 kıvrım bulunur.

Korteks tabakası gelişmemiş liflerde kütikül tabakası kalın ve kabadır. Bu tür lifler, kısa ve kalın olup; boyamada güçlük çıkarır. Bunlara kemp veya köpek kılı da denir. Kemp kıllarının dörtte üçü medüla bölgesidir. Renkleri parlaktır. Yünde bu tür liflerin fazla oranda bulunması kaliteyi düşürür.

Medüla: Korteks tabakasının orta kısımlarında, elyaf boyunca uzanan ve medüla hücreleri ile gevşek şekilde doldurulmuş dar bir kanaldır. Çok ince liflerde yoktur, ince yünlerde ise dar bir tek kanal halindedir. Kaba liflerde medüla bölgesi birbirine paralel birkaç kanal halindedir.

YÜN LİFLERİNİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

1. İncelik
2. Uzunluk
3. Mukavemet
4. Uzama yeteneği ve esneklik
5. Kıvrım
6. Yaylanma yeteneği
7. Rijitide-Sertlik ve yumuşaklık
8. Biçimlenme özelliği
9. Rutubet tutma özelliği
10. Isı Tutma özelliği
11. Keçeleşme özelliği
12. Rutubet tutma özelliği
13. Elektriklenme
14. Friksiyon
15. Parlaklık
16. Renk
17. Üniformite

1. Yün Liflerinde İncelik

Yün liflerinde incelik çok önemlidir ve lifin kalitesini belirler, incelik ‘s derecesi ile ifade edilir. Bu birim 32 ’ s ve en yüksek 80 ’ s olmak üzere sıralanabilir. Liflerin ‘s derecesine göre mikron (µ= 10000 cm ) olarak kalınlıkları Tablo 1 de verilmiştir.

Tablo 1- Yün liflerinin inceliğine göre sınıfları

80’s……………….18.8 mikron 50’s………………..30,5 mikron

70’s……………….19,7 mikron 48’s………………...32,6 mikron

64’s……………….20,7 mikron 46’s………………...34,0 mikron

60’s……………….23,3 mikron 44’s………………...36,2 mikron

58’s……………….24,9 mikron 40’s………………...38,7 mikron

56’s……………….26,4 mikron 36’s………………...39,7 mikron

Listeden de görüldüğü gibi ’s derecesi arttıkça lifin inceliği de artar. İncelikleri bakımından yün lifleri beş sınıfa ayrılır.

a) Merinos Yünleri: İnce yün tipi de denilen bu yünler, anavatanı Avustralya olan merinos denilen bir cins koyundan elde edilir. Merinos koyunları yalnız yünü için yetiştirilir. Eti lezzetsizdir. En ince lifler bu hayvandan elde edilir. Kıvrımları fazla, keçeleşme özelliği yüksektir. Yumuşak tutumlu (tuşeli), aprelenme ve boyanma yeteneği fazla kumaşların yapımında kullanılır. 60-100’ s inceliğinde olan merinos yünleri, dünyadaki yün üretiminin % 40’ ını teşkil eder.

b) Orta yün tipi: Bu yünler, ince yünler ile uzun yünler arasındadır. Kıvrımları azdır. Çeşitli koyun ırklarından elde edilir. Erkek ve kadın kumaşları ile battaniye yapımında kullanılır. 44-60’s derecesindedir.

c) Uzun yün tipi: Uzunluğu 18-23 cm arasında olan liflerdir. Orta yünlerden daha kalın ve parlaktır. 44-50’s derecesinde olup çeşitli İngiliz koyun ırklarından elde edilir. Palto ve pardösülük kumaşlar ile battaniye ve keçe yapımında kullanılır.

d) Crossbred ( melez) yünleri: Bu yünler orta yün tipi inceliğindedir, fakat kıvrımları fazladır. Merinoslarda İngiliz yerli koyunlarının melezleşmesinden elde edilen koyunlardan üretilir. Genellikle kamgarn kumaş yapımında kullanılır. 50-60’s derecesindedir.

e) Halı yünleri: Dünyanın hemen hemen her yerinde yetişen çeşitli ırklara mensup koyunlardan üretilir. Bu tip yünlerde ince, orta ve uzun lifler yanında köpek kıllarına (kemp) da rastlanır. Ucuz yünlü kumaşlar, döşemelik, battaniye ve keçe yapımında kullanılır.

Türkiye’ de yerli koyun ırklarından halı tipi yünler elde edilir. En iyi kalite yerli yün, kıvırcık ve dağlıç türlerinden üretilir.

1.1 Yün Liflerinin İncelik Ölçüm Metotları:

1.1.1.Mikroskopla İncelik Saptanması :

Mikroskop bugün birçok laboratuar ve araştırma yerlerinde en çok kullanılan aletlerden biridir. Bununla çalışmak zaman alır, aynı zaman da yorucudur. Bilhassa gözleri çok fazla yorar, fakat emin bir metottur. Bilimsel çalışmalar için uygun olduğu halde yün ticaretinde, damızlık seçiminde ve fabrika gibi pratik sonuçları, hızla isteyen işlerde mikroskop ideal bie alet sayılmamaktadır. Bu işler için daha hızlı sonuç alınabilen başka ve yeni aletler geliştirilmiştir.
Bununla liflerin inceliklerini saptayabilmek için bir mikroskoptan başka oküler ve objektif mikrometrelerine de ihtiyaç vardır. Bu iki mikrometre de camdan yapılmış olup oküler mikrometre mikroskobun okülerine uyacak biçim ve büyüklüktedir. Ayrıca her iki mikrometrenin üstünde de belli aralıklar işaretlenmiş çizgili cetveller vardır.

Oküler mikrometrenin üstünde çizgi aralıklarından her biri 0.1 mm. ye tekabül edecek şekilde 50 veya 100 adet çizgi ihtiva eder. Objektif mikrometrenin üstünde ise çizgi aralıklarının her biri 0.01 mm ye yani 10 mikrona tekabül eder.

Objektif mikrometre yalnız mikroskobun ayarlanmasında kullanılır. Bu iki mikrometre arasında öyle bir ilşki kurularak büyütme kudreti belli olan bir mikroskop için ‘mikrometre kıymeti’ denilen sabit bir değer tespit edilir.

Bunun için objektif X oküler = 600 kez büyüten bir mikroskopta oküler mikrometresinin 50 taksimatı objekt mikrometresinin 12 taksimatına denk getirilir.

Bilindiği gibi, mikrometrede her çizgi aralığı 10 mikrondur. O halde, oküler mikrometrenin bu cetveli 12 x 10 = 120 mikron eder. Bu da oküler mikrometrenin 50 aralığına bölününce bu aralığın değeri 120/50 = 2,4 olduğu ortaya çıkmış olur.

Bu şekilde ayarlanmış mikroskoplarda incelik tayininde yararlanılan mikrometre değerleri genellikle 2,4 veya 2,0 olarak seçilir. Bundan sonra, incelikleri ölçülecek lif numuneleri hazırlanır. Bu maksatla yün lüleleri eter ile birkaç defa yıkanmak suretiyle yağ, yağıltı ve benzeri maddelerinden iyice temizlenir. Sonra bu numuneler dip taraflarından 1 mm kadar uzunlukta kesilir ve lam üzerine bir damla gliserinle ıslatılarak lamelle kapanır. Bu şekilde hazırlanan numuneler mikroskoba yerleştirilerek lifler teker teker ölçülür. Okunan değerler bir cetvelle kaydedilir. Aynı zamanda mıh kanalı bulunan lifler özel bir şekilde işaretlenerek medullalı oldukları belirtilir. Mikroskopla yapılan ölçme mikron olarak çap genişliği hesaplanmış olur.

Bu şekilde yapılan inceleme sonunda doğru bir hükme varabilmek için oldukça fazla sayıda lif çapının ölçülmesi lazım gelir. Bu maksatla ince merinos yünlerinden en az 50-100, orta ve kabaca merinoslardan 100-200, karışık yapağılardan 300-500 lifin ölçülmesi ve daha sonra ortalama inceliğin bulunması gerekir.

1.1.2.Lanometre ile İncelik Saptanması :

Mikroskopla çalışmak bazı hallerde yorucu olmaktadır. Bu nedenle esası aynı olan, fakat uygulamada büyük kolaylıklar sağlayan çeşitli projeksiyon metotları geliştirilmiştir. Aslında bunlar değişik şekilli mikroskoptan başka bir şey değildir. Sadece ışık yardımından faydalanılarak liflerin başka ekranlar üzerine aksettirilir ve görülmeleri kolaylaştırılır.

Lanometre

Esası projeksiyona dayanan ve lanometre denilen aletlerde bu ekran üzerinde görülen liflerin kalınlıklarını ölçebilmek için, üzerinde belli aralıklarıyla işaretleri bulunan ve bir merkez etrafından sağa sola hareket edebilen cetvel vardır ve lif incelikleri bunun yardımıyla ölçülür. Bu maksatla lüzumlu preparatları mikroskopta olduğu gibi hazırlanarak alete yerleştirilir ve aynı yün tiplerinde aynı miktarda ölçü yapılır.

Lanometrede İncelik Görünümü

Bu metodun da çok süratli olduğu söylenemez. Bundan dolayı daha hızlı çalışabilen diğer metotların geliştirilmesinde ayrıca gayret sarf edilmiştir.

1.1.3. Wira Elektronik Tek Lif Uzunluğu Ölçüm Cihazı :

Wira uzunluk ölçüm cihazı tek liflerin uzunluklarını geniş aralıklarda ve kontrollü bir gerilim altında ölçer ve onları yarım santimetrelik uzunluk gruplarına ayırarak liflerin hangi uzunluk grubuna girdiğini kaydeder. Böylece örnekleme ile ayırma yöntemini kullanarak, cihaz ortalama lif boyu ve lif dağılımını prosesin her aşamasında ölçmeyi mümkün kılar. 30 mm den uzun birçok lif tipinin ölçümü yapılabilir. Pamuk gibi kısa liflerin uzunluklarını ölçmek için makinenin alternatif bir versiyonu kullanılabilir.

Bilindiği üzere, kalite kontrole yardımcı olmak için lif uzunluğu ölçüm cihazı uluslar arası çapta kullanılır. Uluslar arası yün örgütü (IWTO) ve isteklerini ve İngiliz standartlarına uygundur.

1.1.4. Mikro Projeksiyon ile İncelik Saptanması :

Bu aletle mikroskoba nazaran daha süratli sonuç alınır. Aynı zamanda yorucu değildir. Bununla birlikte incelik saptanmasında iki metot uygulanır :
Enine kesit veya süratli metot ( Cross section)

Kısa veya uzun elyaf metotu ( Wedge Metotu)

Enine kesit metodu : Bununla çok süratli bir şekilde sonuç alınması mümkün olduğundan mikroprojeksiyon benimsenen bir metod haline gelmiştir. Bunda da :

1)Enine kesit sayma metotu
2)Enine kesit mukayese metotu

olmak üzere iki yol uygulanır.

Enine kesit sayma metotu : Bu amaçla numuneler usulüne uygun şekilde hazırlanır. 500 defa büyüten mikroprojeksiyon aletine yerleştirilir ve liflerin kesit görüntüleri 125 cm² lik dikdörtgen şeklinde bir alan içine düşürülerek incelenir. Böylece bu alanın içinde yer alan kesit sayısına göre ortalama incelik saptanmış olur.

Şüphesiz burada lif kesit sayısının fazla olması yünün inceliğini, kesit sayısının az olması ise, kabalığını, ifade edecektir. Yalnız şunu da belirtmek gerekir ki, lif kesitinin hazırlanmasında lif demetinin sıkıştırılma derecesi, paketleme biçimi, bu alana isabet eden lif sayısı üzerine az veya çok etki gösterir. Bundan dolayı lif demeti gevşek, normal veya çok sıkıştırıldığına göre, aynı ortalama inceliğe sahip liflerin aynı alana isabet eden sayılarında farklılık olabileceği göz önünde tutulmalıdır.

Laboratuar çalışmalarında lif demetinin normal bir şekilde sıkıştırılarak kesit alınması arzulanır. Bu maksadın sağlanması için genellikle Hardy’nin geliştirmiş olduğu ve adına ‘Hardy Kesit Aleti’ denilen oldukça basit yapılı bir alet kullanılır.

Bununla kesit alabilmek için yün numunesinden bir tutam lif alınır, parmaklar arasından çelimek suretiyle paralel duruma getirildikten sonra 400-500 adet lif olacak şekilde demet veya fitil haline sokulur. Daha sonra bu Hardy aletinin yarığına yerleştirilir ve kendi dili ile sıkıştırılır. Lif uçları alt ve üst taraftan bir makas yardımıyla 2-3 mm yukarısından kesilir.

Bu şekilde sıkıştırılmış olan ve hazırlanan lif demeti üstüne birkaç damla yapıştırıcı kollodion çözeltisi damlatılır. Bu çözelti uçucu olduğundan kısa bir süre sonra kurur ve lifler birbirine yapışmış olur. İşte bundan sonra lif demetinin iki tarafındaki uçları, ustura gibi kesici, keskin bir aletle diplerinden kesilerek lif kesiti hazırlanmış olur.

Bu numune projeksiyon aletine yerleştirildikten sonra lif görüntülerinin 125 mc² lik bir alan içinde görünmesi sağlanır. Daha sonra sayma işine geçilir. Sayma sırasında dikdörtgenin iki kenar sırasına isabet eden aynı durumdaki lif görüntüleri sayılır.

Preperatın paketlenmesinde uygulanan sıkıştırma derecesi lif kesitlerinin birbirine yakın, sıkışık veya gevşek görünmelerini etkilediğini belirtmiştik. Eğer paketleme sırasında gevşek bir sıkıştırma uygulanmışsa lif çevreleri birbirine temas etmeyebilir veya temasları çok az olur. Normal sıkıştırmada ise liflerin tamamı veya tamamına yakını birbiriyle hafif şekilde temas ederler. Buna karşılık fazla sıkıştırılmış numunelerde lif kesitleri birbirine iyice yapışmış , hatta basınç dolayısıyla bazıları köşeleşmiş olurlar.

Bu şekilde görülen lif kesitlerinin görüntüleri 125 rm² lik alanda yer aldıktan sonra ya bu alan içinde bulunan kesitler 3 ayrı yerden sayılarak incelik ortalaması bulunur, veya daha önce fotoğrafları çekilir ve sonra bu fotoğraflar üstünde sayım yapılır.

Görüntüleri 500 defa büyütülmüş lif kesitleri çeşitli sıkıştırma derecelerine göre paketlenir. 125 mc² lik alanda bulunan sayılarına bağlı olan, ortalama çap genişlikleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Ortalama kıl kalınlığı(mikron) Gevşek Paketleme Normal Paketleme Sıkışık Paketleme
10 - 500 637
15 - 222 284
18 - 154 197
20 122 125 159
22 98 104 132
25 74 80 102
28 57 64 81
30 48 56 71
32 42 49 62
33 40 46 59
35 36 41 52
37 32 37 47
39 28 33 42
40 - 31 40
42 - 28 36

Enine kesit metodu :

Bu metodla yün liflerinin inceliğini saptayabilmek için, mikro projeksiyon metodu kullanıldığını söyledik. Yün liflerine ait preparatlar aynı şekilde hazırlanır ve lif kesitlerinin görüntüleri elde edilir. Bunların fotoğrafları çekilir ve daha önce bu amaçla fotoğrafları film şeritleri halinde çekilmiş ve incelikleri belli standartlara göre hazırlanmış numunelerle kıyaslanarak ortalama incelikleri saptanmış olurlar.

Böylelikle enine kesit metodu daha pratik ve süratli bir hale sokulmuş olduğundan yün ticaretinde uygulama alanı bulmuştur. Bu maksatla bazı memleketlerde yünlerin sortiment derecelerine göre standart numuneleri de yapılmıştır. Hatta yün sortiment derecelerine ait bu gibi standart numuneler hazırlarken aynı zamanda incelik bakımından gösterdikleri varyasyonları da dikkate alınmıştır. Bu suretle bir preperat , standart numunelerle karşılaştırınca, ortalama incelikle birlikte, varyasyonu da tespit edilmiş olmaktadır.

Kısa Elyaf Metodu ( Wedge veya Short Section Metodu):

Mikro projeksiyonda kısa elyaf metoduyla liflerin inceliğini tayin edebilmek için önce bu liflerden 1-2 mm uzunluğunda kısa parçalar kesilir. Daha önce bu numunelerin yıkanmış ve temizlenmiş olması lazımdır. Kesme işi bu amaca uyan bir alet yardımıyla yapılır. Kesilen parçacıklar bir lam üzerine aktarılır ve bunların üstüne lifleri şişirmeyecek birkaç damla gliserin veya diğer bir madensel yağ damlatılır, karıştırılır ve lamelle kapatılır. Bu şekilde hazırlanan preperatlar 500 defa mikro projeksiyona yerleştirilir.

Mikro projeksiyonun yapısına göre bu lif görüntüleri ya alt tarafta bulunan dar, beyaz bir karton üzerine, yada karşı duvardaki beyaz bir alan üzerine aksettirerek ölçüleri yapılır. Bu ölçme sırasında büyütme oranının değişmemesi için çapı 12,5 cm olan bir daire içine isabet eden lifler dikkate alınır. Bu daire dışında kalan liflerin ölçüleri yapılmaz.

Bu şekilde ölçüsü yapılacak kıl sayısı liflerin ve kabalık durumuna göre değişir. Doğru bir sonuç elde edilmek amacıyla genellikle kaba yapağılarda 1200-1500 adet, orta kalınlıktaki yapağılarda 800-1000 adet, ince yapağılarda 400-500 adet lifin ölçülmesi yeterlidir.

Bu usulde kıl inceliklerini ölçmek için özel suretle çizilmiş kartlar hazırlanmıştır. Bu kartlar incelenince karşılıklı duran çizgilerin birbirine parelel olmadıkları görülür. Bu çizgiler arasındaki mesafe, 500 defa büyüten mikro projeksiyonda, mikron olarak belli genişlikleri gösterir. Ayrıca bu çizgiler üstünde her biri 2,5 mikrona tekabül eden aralıklar işaret edilmiştir.

Karşılıklı çizgiler yardımıyla yün liflerinin incelikleri ölçüleceği zaman lif görüntüleri bu iki çizgi arasına girecek ve görüntünün dış kenarları çizgilerin iç kenarlarına temas edecek şekilde ayarlanır. Çizgilerle lif kenarlarının temas ettiği nokta çizgi üzerinde işaret edilir. Böylece lif çapı tespit edilmiş olur. Diğer lif görüntülerinin çap genişlikleri de bu şekilde işaretlenerek her incelik grubu içine rastlayan çap genişlikleri de tespit edilmiş olur. Bu amaçla her preperatta lüzumu kadar ölçü yapılır. Lifin ölçülmesi sırasında bu life ait bütün görüntünün aynı açıklık ve netlikte görülmesine özellikle dikkat edilmelidir.

Ölçü işi bittikten sonra yün numunesinin inceliği ve varyasyon benzerini hesap edebilmek için ölçü çizgilerinin üzerindeki 2,5 mikron aralıklı sınırlar içinde işaretlenmiş olan lifler sayılarak incelik sınıf ve gruplarında yer almış bulunan lif miktarı tespit edilmiş olur. Hemen işaretlemek gerekir ki bu şekilde, kısa lif metotuyla, incelik ölçme işi oldukça uzun zaman alır. Bununla beraber sınırlar içindeki incelik dağılımı doğru bi şekilde saptandığından bilimsel araştırmalarda uygulanan bir metot niteliğini kazanmış olmaktadır.

Son zamanlarda bu metot çalışmalarına kısmen olsun hız kazandırma gayesiyle alete, manyetik alan sağlayan, küçük bir parça eklenmiştir. Bu parçanın yardımıyla lif kesitleri preperat içinde birbirine paralel duruma geçirilmekte ve ölçü kartı üzerinde daha süratli bir işaretleme sağlanmaktadır.

1.1.5. İki Çaplı Cetvel ( Bidiameter Scale) ile Ölçme Metodu

Mikro projeksiyonla incelik ölçme metodlarından diğer biri de iki çaplı cetvelle ölçme esasına dayanır. Bilindiği gibi, yün liflerinin enine kesitleri tam birer daire şeklinde değildir. Genellikle elips yani yumurta biçimine yakındır. Böyle olan bir şeklin çapı ise büyük ve küçük çaplarn toplamının yarısına eşittir. Lif çevresinin şekilleri böyle olunca, incelik konusunda bu özelliğin sonuç üzerine etkisi görünmektedir. Bundan dolayı bu metodla iki çap arasındaki farkı azaltacak ve ortalama çap genişliğini elde etmeyi kolaylaştıracak şekilde geliştirilmiştir.

Bu metod, aslında yukarıda açıklanan kısa kesit metoduna benzer. Yalnız bunda ölçüler liflerin enine kesitleri üzerinde teker teker ölçmek suretiyle yapılır. Bunun için numunelerin enine kesitleri hardy aletinin yardımıyla alınır ve enine kesit sayma metodunda olduğu gibi mikro projeksiyona yerleştirilerek görüntüler alt kısımda beyaz ve düz bir zemin üstüne aksettirildikten sonra çapları ölçülür. Bu maksatla çeşitli cetveller kullanılabilirse de son zamanlarda geliştirilmiş olan iki çaplı bir cetvelin kullanılması ortalama çapın ölçülmesini ve hesaplanmasını kolaylaştırmaktadır.

İki çaplı cetvelde, projeksiyon 500 defa büyütecek şekilde ayarlanırsa işaret çizgileri arasındaki 1 mm lik mesafe 2 mikrona eşit olur. Bununla ölçü yapılacağı zaman lif görüntüleri dikey ve yatay çizgiler arasında şu şekilde yer alırlarsa çap ortalaması doğru bir şekilde tespit edilmiş olur : Lif kesitinin büyük çapı dikey çizgi istikametine, küçük çap ise yatay çizgi istikatemetine gelecek ve lif kenarları çizgilere temas edecek şekilde dörtgen içine alınmalıdır.

Cetvelin düzenlenmesinde lif kesitinin içine yerleştiği bu dörtgenin dış kenarları lifin yarı çaplarını gösterecek şekilde değerlendirilmiş olduğundan büyük ve küçük yarı çaplarını doğrudan doğruya tespit etmek mümkün olmaktadır. Bunları toplamak suretiyle de lifin ortalama çapı bulunacağından, ayrıca toplama ve bölme işlemlerine lüzum kalmadan aranan değer kısa yoldan bulunmuş olmaktadır.

Bu açıklama gösteriyor ki, iki çaplı cetvelle ölçme metodu, mikro projeksiyon metotlar arasında, oldukça uzun zaman almaktadır. Fakat doğru ve güvenilir sonuçların alınması mümkün olduğundan burada açıklanması yararlı görülmüştür.

1.1.6. Mikroner Aleti ile İncelik Saptanması :

Son zamanlarda lif inceliklerinin daha süratli bir şekilde tayin edebilmek için bazı metotlarının geliştirilmesine çalışıldığını yukarda belirtilmiştir. Bu maksatla geliştirilmiş olan aletlerden biri mikroner aletidir. Bunun esası liflerin uzunluk ve ağırlıkları arasındaki ilişkilerden yararlanarak incelik derecelerini belirtmektedir.

Bilindiği gibi 1000 inch uzunluğundaki liflerin ağırlıkları gram olarak ifade edilince incelik dereceleri hakkında bir fikir edinilmiş olur. Bu esaslara göre düzenlenmiş olan mikroner aletinde yün inceliklerini tayin edebilmek için 2,5 gr temiz yün numunesi alınır ve aletin silindir şeklindeki kabına yerleştirilir. Daha sonra yün liflerinin arasından basınçlı hava geçirilir ve aletin göstergesinde, mikroner cinsinden liflerin ortalama incelikleri okunmuş olur.

Mikroner aleti ile inceliği tayin edilecek yün lifleri arasında kemp kılları ve medullalı liflerin bulunmaması veya çok az bulunması lazımdır. Hatta kaba liflerin inceliğini tayinde bu aletin hassasiyeti yüksek değildir. Bu bakımdan kaba liflerde alınan sonuçlara pek güvenmemek gerekir. Aynı zamanda liflerin incelik dağılımı hakkında doğru bir fikir alınamaz.

Bu nedenle yünlerde incelikle birlikte üniformiteyi de tespit etmek isteyen araştırıcıların çoğunun mikroner aleti tam olarak tatmin edememektedir. Ayrıca bu alette çalışmada çevrenin nispi rutubeti de sonuçlar üstünde etki yapmaktadır. Bu alet genellikle % 65 nispi rutubete göre ayarlanır. Eğer çalışma % 70 nispi rutubetle yapılıyorsa okunan değer 0,995 ile, eğer bu çalışma % 60 nispi rutubetle yapılıyorsa göstergede okunan değerin 1,005 faktörü ile çarpılması gerekir.

Bütün bunlar basınçlı hava metodu ile çalışan bu ve benzeri aletlerin yüncülük alanında fazla rağbet görmemesine sebep olmaktadır. Buna karşılık bu esasa göre çalışan ve lif inceliklerini büyük bir süratle tayin edebilen mikroner ve benzeri aletler pamukçuluk alanında tutulmuş ve geniş kullanılmaya başlanmıştır.

1.1.7 Elektronik Aletlerle İncelik Saptanması :

Buraya kadar yapılan açıklamalarla belirtilen alet ve incelik saptama metotlarından başka, son zamanlarda bu maksatla kullanılmak üzere, diğer bazı aletlerin geliştirilmesine çalışılmaktadır. Bunların çalışma kapasitesi çok süratli olup, birkaç dakikada binden fazla incelenmesinde mümkün kılmaktadır. Fakat bu aletler çok komplike olduklarından henüz iyice tanınmış ve geniş uygulama alanı bulmuş değildir.Bu sebeple resmi kontrol bültenlerinde de henüz yer almamaktadır.

1.1.8. Wira Elektronik Lif İncelik Ölçüm Cihazı :

Cihaz ortalama lif çapının hızlı bir şekilde elde edilmesine olanak tanıyan hava akımı prensibine göre çalışmaktadır. Aletin çalışması otomatik olarak kontrol edilir ve test sonuçları LCD ekrandan direk okumak veya isteğe bağlı olarak bir yazıcıda yazılmak üzere hesaplanır. Wira lif inceliği ölçüm cihazında yapılan çalışmalar için sahip olduğu ünitelere ek olarak software gerekmemektedir.

Wira

Bununla birlikte, lif inceliği ölçüm cihazına bağlı bir PC data kontrollerini arttırmayı mümkün kılabilmek için isteğe bağlı bir windows software paketi kullanılabilir. Sonuçlar otomatik olarak aygıtta depolanabilir. Cihaz esas olarak yün liflerinin inceliğini belirlemekle beraber keten, alpaka, tiftik gibi başka lifler için de geliştirilebilir.

2. Yün Liflerinde Uzunluk

Yünlü elyaf uzunluğu, iki bakımdan incelenir:

Yeknesaklık yani stapelin şekli,
Uzunluk ile incelik arasındaki oran.

Yün elyafı, aynı tulupta bile uzunluk bakımından çok farklılıklar gösterir. Lifleri uzunluk sırasına dizersek stapel diyagramı elde ederiz. Yün stapelleri, dört köşeli veya sivri uçlu olur. Dört köşeli diyagramda elyaf uzunluğu mümkün olduğunca aynıdır. Sivri uçlu diyagramda, uzun elyafa nazaran kısa elyaf miktarı daha fazladır. Kural olarak diyebiliriz ki uzun ve kalın yünlerin stapeli sivri uçludur. Kısa ve ince ve yünlerin stapeli ise dört köşelidir.

Uzun elyaflı liflere kaba yün denir. İnce olan yünler ise kısa elyaftır. Yani elyaf inceldikçe boyu kısmen azalmaktadır. İnce merinos elyaflarının uzunluğu 2 inch = 50,8 mm bazı kalın yünlerde ise elyaf uzunluğu12 inch =304,8 mm’ tir. İncelik ile uzunluk arasındaki oran matematiksel bir formül ile ifade edilemez. Bazen aynı uzunlukta olan iki yünün arasındaki incelik veya kalınlık değişebilir. Hatta incelikleri aynı olan boyları da farklı olabilir.

YÜN TİPİ KOYUN CİNSİ UZUNLUK ( İnch)
İNCE Amerikan Merinosu
Rambouillet (USA)
Avustralya Merinosu 1,5’’-3’’
2,5’’-3,5’’
3’’-5’’
ORTA İngiliz Down Cinsleri
Corriedale 2’’-4’’
3’’-7’’
KABA Romney Marsh
Leicester İngiliz
Costswold 5’’-6’’
6’’-7’’
10’’-14’’

2.1 Yün Liflerinde Uzunluğun Saptanması :

Yukarıda yün liflerinin normal ve gerçek olmak üzere iki çeşit olmak üzere iki çeşit uzunluk gösterdikleri belirtilmiştir ki; bunları tespit edebilmek için yün lifleri ya teker teker, yada demet halinde, ştapel halinde, dikkate alınır.

2.1. Liflerde Uzunluk Saptanması:

2.1.1 Tek Liflerde Uzunluk Saptanması:

Yün tutamını teşkil eden lifler arasından pens yardımıyla tek bir lif çekilerek siyah bir zemin üzerinde tetkik edilirse, bunun az veya çok kıvrımlı olduğu görülür. Bu halde arz ettiği uzunluk bir cetvelle ölçülürse tek yün lifinin tabii uzunluğu tespit edilmiş olur. Aynı yün lifi iki ucundan tutularak kıvrımları düzelinceye kadar çekilir ve aynı şekilde siyah zemin üzerinde bir cetvelle ölçülürse tek lifin hakiki uzunluğu veya gerçek uzunluğu tespit edilir.

Yün lifinde mevcut kıvrımların açılmasıyla tespit edilen gerçek uzunluğun, kıvrımların az veya çok oluşuna göre, normal uzunluğun 1,2-1,9 katı olacağını belirtilmişti. Uzunluk bakımından mütecannis olan liflerde her numuneden 50 kadar kılın bu şekilde ölçülmesi gerçek uzunluk bakımından fikir edinmek için yeter sayılır. Tecanüsü iyi olmayan yün numunelerinde ise bu maksatla en az 100 lifin ölçülmesi gerekir. Eğer yünler karışık yapağılı numunelere ait ise, alt ince yünlerle üst kaba kıllardan yeteri kadar kılın ayrı ayrı ölçülmesi ve uzunluk ortalamalarının bulunması lazım geldiği unutulmamalıdır. Çünkü merinos ve benzeri gibi ince, çok kıvrımlı yünlerde gerçek uzunlukla normal duruşlu uzunluk arasındaki fark büyüktür.

Buna karşılık kaba , karışık ve kıvrımları az olan yapağılarda bu fark küçülmektedir. Halbuki mütecannis yapağılarda lifler arasındaki hakiki uzunluk farkı daha azdır. Bunlarda ortalama uzunluk hakiki durumu daha kesin bir şekilde ifade edilebilir. Karışık yapağıların uzunlukları arasında sınır farkı vardır. Üst kaba kıllarla, alt ince lifler ayırt edilmeden uzunlukları birbiri içinde ifade edilirse yanlış, sonuçlar elde edilebilir.

2.1.2 Demet veya Stapel Uzunluğunun Saptanması:

Koyunlardan elde edilen yün gömlekleri açma ve tarama işlemlerine tabi tutulmadıkça lifler bir arada lüleler halinde bulunur. Bundan dolayı yünlerin demet halindeki uzunluğu bahis konusu olunca, önce lülelerin normal uzunlukları dikkate alınır. Bunların yetiştirici bakımından önemi büyüktür. Aynı zamanda yünlerin gömlek halinde şanslarında da önem taşır. Fakat yünler her zaman bu halde bulunmaz.

Yetiştiriciden tüccara veya endüstriciye intikal eden yünler sıra ile bazı değişik işlemlere tabi tutulur. Her işlem safhasında bu yünler ekspertiz ve kontrol edilebildikleri gibi, son zamanlarda kops halinde alınıp satılma işlemleri daha artmıl bulunmaktadır., işte bu halde yün liflerinin uzunlukları tespit edilmek istenirse demet veya ştapel uzunluklarının tayin edilmesi daha uygun olur. Bu işlem yün tasnifçi ve eksperlerinin uyguladıkları çekme usulü veya laboratuarlarda uygulanan aletler yardımıyla yapılır.

Yün tasnifçi ve eksperlerinin uyguladıkları çekme usulü basit ve pratik olur. Pamukta uygulanan pulling usulüne benzer. Bunun için yün partisini temsil edebilecek bir tutam numune alınır. İki elle ucundan tutularak çekilir. Ayrılan kısımlar birbiri üzerine konularak tekrar çekilir ve bu işleme lifler paralel duruma gelinceye kadar devam edilir. Daha sonra bu demetin lif uçları aynı hizaya getirilir ve sağ elle bir taraftan tutulup sol elle serbest kalan uçlar grup grup çekilerek bir kadife üzerine uzunluk sırasına göre dizilir. Bu suretle uzunluk bakımından birbirinden farklı lif grupları elde edilmiş olunca bir cetvel yardımıyla uzunlukları ölçülür ve ortalama uzunluk hakkında bir fikir alınmış olur.

2.2. Yün Liflerinde Uzunluk Ölçüm Metotları:

2.2.1. Sorter Aleti ile Uzunluk Saptanması :

Daha hassas ve doğru sonuçların alınabilmesi için lif uzunluklarının alet yardımıyla tespit ve tayin edilmesine ihtiyaç vardır. Bu maksatla çeşitli metodlar ve aletler geliştirilmiştir. En yaygın olanı sorter usulüyle lifleri uzunluk gruplarına ayırmaktır. Bu suretle demet halinde veya bir topstan lifler uzunluklarına göre küçük gruplara ayrılır. Bu gruplar tartılır,uzunluk ve ağırlık arasındaki sıkı ilişkilerden yararlanılarak çeşitli değerler elde edilir. Yün liflerinin stapel uzunluğunun saptanmasında en çok sorter aleti olarak tanınan Johennsen-Zweigle, Suter-Web veya Schlumberger stapel aletleri kullanılır.

Sorter Tarağı

Bunlarda belli aralıklarda birbirine paralel olarak sıralanmış ince dişli iki tarak grubu vardır. Bu tarak grupları ya aynı alet üstünde monte edilmiştir, yada iki ayrı parça halindedir. Her grupta bulunan bu tarakların diş sırası aşağı veya yukarı hareket edebilir. Genel olarak yün liflerinin uzunluk tayininde taraklar arası mesafe 10 mm olacak şekilde ayarlanmıştır. Lif uzunluğunu tespit etmek için önce demet veya tops halindeki yün numuneleri taranır ve belli ağırlıkta lif alınır. Pratikte genel olarak bir numune için 1gr:1000 mg lif alınır. Bu numune birinci tarak grubunun üstüne yatırılır ve tarağın dişleri arasına bastırılır. Bundan sonra en dışta kalan tarak aşağıya düşürülerek iki sıra arasında kalan lif uçları meydana çıkarılır. Bu lifler özel bir pensle uçlarından tutularak çekilir. Ve ikinci tarak grubu üzerine daha itinalı lif uçları bir hizaya gelecek şekilde yatırılır. Daha sonra ikinci grubun ikinci dişli sırası tekrar aşağıya düşürülür ve yeniden bazı liflerin uçları meydana çıkarılır. Aynı şekilde bu liflerde pensle çekilerek ikinci tarak grubu üzerine bulunan birinci lif demeti üzerine yatırılırken bir taraftaki lif uçlarının daha önce aynı tarakların üstüne yatırılmış lif uçlarıyla aynı hizaya gelmeleri sağlanır

Bu işleme birinci tarak grubundaki lifler sona erinceye kadar devam edilir. Ve çekilen lifler ikinci tarak grubu üstünde birer uçları aynı hizaya gelecek şekilde toplanarak düzgün bir stapelin meydana gelmesi sağlanır.

Bu işlem birkaç kez tekrarlanınca istenilen düzgünlükte lif uçları bir araya toplanmış olur. Bundan sonra dişler arasından çekilen lifler sıra ile uzunluk gruplarına siyah zeminli kadife üzerine dizilir ve cetvel yardımıyla uzunlukları sıra ile ölçülüp kaydedilir. Daha sonra her grubun ağırlığı teker teker hassas terazilerle tartılır ve kendi uzunluk grubuna yazılır.

Bu lifler uzunluklarına göre yanyana dizilecek olursa bir diagram meydana çıkar. Buna stapel diagramı denir.

Bu diagram dikdörtgene ne kadar yakınsa iplikçilik bakımından o kadar makbul sayılır. Zira numunenin tecanüsü o kadar yüksek demektir.

 Materyal ve Metod

a) Materyal

Özellikleri: Materyal merinos yünü olup tarak bandı halindedir.

1) Yerli yün

Ortalama uzunluk: 8.95 cm
Kopma mukavemeti: 13.13 pound
Uzama : % 27.33

2) Avustralya yünü

Ortalama uzunluk: 10.51 cm
Kopma mukavemeti: 10.2 pound
Uzama: %34

3) Yeni Zellanda yünü

Ortalama uzunluk: 8.99 cm
Kopma uzunluk: 14.16 pound
Uzama: % 28.66

b) Metot

Araştırma için önce elde 3 tip numunenin pens metodu ile lif uzunlukları saptanmış sonra aynı numuneler wira metodu ile ölçülmüştür.

Her numune için bir metot 300 ölçüm yapılmış, toplam 1800 değer elde edilmiştir. Bu değerler hipotez testi ile değerlendirilmiştir.

c) Deney Sonuçları

Pens metodu ile elde edilen değerler

Yerli yün Avustralya yünü Yeni Zellanda yünü

n: 300 n: 300 n: 300

x: 2702.03 x: 3166.64 x: 2699.3

x: 28369.84 x: 35400.35 x: 27765.87

x: 9.0 x: 10.55 x: 8.99

s: 3.672 s: 2.570 s: 3.410

s: Standart sapma

Wira metodu ile elde edilen değerler

Yerli yün Avustralya yünü Yeni Zellanda yünü

n: 300 n: 300 n: 300

x: 2733.65 x:3144.5 x:2677.5

x: 27667.9 x: 35704.25 x: 27456.25

x: 8.99 x: 10.48 x: 8.92

s: 3.383 s: 3.029 s: 3.450

Toplam değerler

Wira metodu Pens metodu

n: 900 n: 900

x: 8220.5 x: 8567.65

x: 90787.25 x: 91535.9

x: 9.467 x: 9.51

s: 3.355 s: 3.217

d) Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Güvenlik sınırı % 95 olarak kabul edilip yapılan hesaplara göre elde edilen (t) değerleri örnek sayısına isabet eden ( tt) değerleri ile karşılaştırılarak bir değerlendirme yapılacaktır.

Güvenlik sınırı % 95 için tt : 1.960

Hipotezin kabulü için tp < tt

Hipotezin reddi için tp > tt

tt: tablo değeri
tp: hesap yoluyla bulunan değerler

H0 : µ pens = µ wira
H1 : µ pens ≠ µ wira
α: 0.05

x wira: 3.46 x pens: 9.51

s wira: 10.809 s wira : 10.354

N1: 900 N2 : 900

Sk = (N1-1) S²1 + ( N2-1) S²2
N1 + N2 -2
= 10.575

tp = x1 – x2 .
√Sk²(1/n1 + 1/n2)

=0.351

Elde edilen değer tt tp şeklinde olduğu için hipotez kabul edilir. İki metod ile elde edilen ölçüm değerleri arasında fark yoktur.

e) Sonuç

Bilindiği gibi lif uzunluğu lifin kalite ve değerini gösteren en önemli özelliklerden biridir.

Uzunluk ölçümünde metodlar arası yaplan istatistiki araştırmada aynı lif grubu için benzer değerler elde edilmiştir. Değerler arasında büyük bir fark yoktur.

Metodlar kullanılabilirlik açısımdan incelendiğinde ; Wira aleti ile kısa zamanda daha fazla ölçüm yapılabilmesi, elde edilen sonuçların frekans değerlerinin makine üzerinden kolayca okunabilmesi en büyük avantajıdır. Fakat maliyet açısından dezavantaja sahiptir.

.

3. YÜN LİFLERİNDE MUKAVEMET:

3.1. YÜN LİFLERİNDE MUKAVEMET TESPİTİ:

Bir tek elyafın veya elyaf demetinin kopmaya karşı gösterdiği dayanma gücü kopma mukavemetini verir. Islak haldeyken mukavemet kuru haldeki mukavemetinden %10-15 daha azdır. Yün oldukça dayanıksız bir liftir. Az miktarda hidrojen bağı oluşturmasından dolayı gerilme direnci ve kopma mukavemeti de düşüktür. Yün ıslandığında dayanıklılığı daha da azalır. Çünkü su molekülleri polimerdeki hidrojen bağlarının kopmasına ve amorf bölgelerdeki tuz bağlarının hidrolizine sebep olur. Pamuk ve keten gibi bitkisel elyafla karıştırıldığında onlardan daha dayanıksızdır.

Genel olarak yün liflerinde mukavemet denilince ‘liflerin kopuncaya kadar dayandıkları kuvvetin ağırlık olarak ifadesi’ anlaşılır. Başka bir deyişle ‘liflerin bir kuvvet etkisi altında kopmaya karşı gösterdikleri dayanma gücüdür’ denilebilir veya liflerin kopması için gerekli en az ağırlık demek olur,ki bu,genellikle gramla ifade edilir.

Dokumada kullanılan liflerde incelik ve uzunluktan başka aranan öteki önemli niteliklerden biri de mukavemettir. Yün liflerinden yapılan iplik olsun,kumaş ve diğer bir mamul olsun meydana gelinceye kadar pek çok mekaniksel darbe ve dokumada kullanılan liflerde incelik ve uzunluktan başka aranan öteki önemli niteliklerden biri de mukavemettir. Bunlar meydana getirildikten sonra kullanılmaları sırasında yine birtakım sürtünme ve basılmalara maruz kalacak,zaman zaman yıkanacak ve ütülenecektir. Sağlam kumaş sağlam lifli yünlerden yapılır.

Yün liflerinde mukavemet,incelikleri ve mıh kanalı ihtiva edip etmemeleri ile orantılıdır. Ayrıca fibril yapıları ve kimyasal bağların lif mukavemeti üzerine etkili olabilecekleri söylenebilir. Lifler kalınlaştıkça lif mukavemetlerinin arttığı anlaşılabilir. Fakat lif mukavemeti fazla olan yünlerden yapılacak ipliklerin mukavemetleri,ince kaliteli yünlerden yapılacak ipliklerden daha mukavim ve sağlam olacak demektir. Zira eşit kalınlıktaki iki iplikten biri ince,öteki kalın liflerden yapılmış ise,bunların mukavemeti birbirinden farklıdır. Çünkü kalın liflerden yapılan ipliğin belli alanda daha az aysıda lif vardır.

Buna karşılık ince liflerden yapılan iplikte ise aynı alanda daha çok sayıda lif bulunur. Bundan dolayı liflerde mukavemet karşılaştırmaları yapılırken yalnız mutlak mukavemetleri incelenmekle yetinmemeli,ayrıca bunların rölatif mukavemetleri de tespit edilmelidir. Bu suretle ancak tam ve kesin bir kanaat edinmek mümkün olur. Liflerde mukavemet kalıtsal bir kabiliyettir. Bununla beraber lif mukavemeti üstüne kişisel kabiliyet,iklim,beslenme ve bakım koşulları,kırkım şekli ve işleme tekniği…vs gibi çeşitli faktörlerin etki yaptıkları görülür,işte bu nedenlerle liflerin gerek satışları,gerekse işleme sırasında mukavemet bakımından ayrıca incelenmelerine lüzum hasıl olur.

Aynı şekilde yün liflerinin mukavemetleri üzerinde yapılan diğer araştırmalarla çevre nisbi rutubetinin %40-80 arasında artmasının lif mukavemetlerinin yükselmesine sebep olduğu saptanmıştır.

Yün liflerinin demet halindeki mukavemetleri üzerinde yapılan araştırmalar sonunda incelik ile mukavemet arasındaki ilişkinin bulunduğu daha açık bir şekilde anlaşılmıştır. Bu hususta Güney Afrika merinos yünleri üzerinde Bosmann,Waterston ve Van Wyk tarafından yapılmış olan araştırmalar önem taşır,ileri sürülen bu hususların doğruluğu aşağıdaki tabloda da görülür.

Çeşitli Yün Topslarında İncelik ve Mukavemet İlişkileri:

KOPMA MUKAVEMETİ RÖLATİF MUKAVEMET
Derece İncelik Lif sayısı Demette Tek lifte cm/kg %var.emsali

(mikron) (takriben) (kg) (gr)
80 19.5 2990 14.3 4.78 1597 1.7
70 20.8 2630 13.8 5.25 1546 1.0
64 21.9 2380 14.0 5.88 1564 2.3
60 24.8 2060 14.7 7.14 1649 1.2
58 26.9 1850 15.6 8.43 1743 1.2
56 30.4 1570 16.2 10.32 1816 1.6
50 33.0 1230 17.0 13.82 1903 1.3
48 34.8 1050 16.7 16.00 1877 2.0
46 36.6 940 17.1 18.19 1904 2.5
44 38.3 850 17.3 20.35 1929 1.3
40 39.3 750 18.4 23.59 2053 1.4
36 740 19.0 25.86 2124 2.0
Matthews,Textile Fibres1948,sf. 538
Burada demetler80s,70s,60s,58s ve 56s dereceleri için 2 inç uzunluğunda ve 60mgr ağırlığında;aynı şekilde 50s,48s,46s,44s,40s ve 36s dereceleri için 3 inç uzunluğunda ve 90 mgr ağırlığında lif demetleri kullanılmıştır. Aynı denemeler ABD’de yapılmış olup Amerikan Tops Standartlarınca tespit edilen değerler cetvel 22’de belirtilmiştir.

Bu gibi denemelerde ortalama değerin hesaplanabilmesi için her derecenin 10 defa denenmesi gerekli görülmektedir.

Yün Topslarında İncelik ve Mukavemet İlişkileri:

Kopma Mukavemeti Rölatif Mukavemet
Derece İncelik Tek Lif Sayısı Demet Tek Lif cm2/kg %varyasyon
(micron) takriben (kg) (gr)

80
19.5
3000
13.7
4.57
1527
1.6
70 20.0 2840 13.7 4.82 1517 1.6
64 21.8 2350 13.3 5.66 1499 3.9
62 23.5 2060 13.2 6.41 1477 3.8
60 24.7 1820 13.3 7.31 1490 2.2
58 25.8 1680 13.5 8.04 1510 1.3
56 27.7 1450 14.7 10.14 1649 1.2
50 30.2 1260 14.4 11.43 614 2.7

Matheww,Textile Fibers 1948 st. 539

Yukarıda çevre nisbi rutubetinin artmasıyla bunun etkisi altında yün liflerinde mukavemetin arttığı belirtilmiştir. Fakat bu hal tamamıyla ıslanan yün liflerinde aksi bir durum yaratır. Islak liflerin mukavemetleri kuru olanlara nazaran daha düşük olur. Aşağıdaki tablo bu durumu açıkça göstermektedir. Buna göre ıslanan lifler %10-25 arasında bir mukavemet kaybına uğramaktadırlar.

Tops D. Kuru Islak Kayıp% Topa D. Kuru Islak Kayıp%

80s
1525
1197
21.5
50s
1614
1321
18.1
70s 1537 1199 22.0 48t 1877 1544 17.8
64s 1499 1212 18.3 46t 1904 1643 13.9
62s 1477 1244 15.8 44s 1929 1633 15.4
60s 1490 1269 14.8 40s 2053 1751 44.8
58s 1510 1300 13.9 36s 2124 1835 13.7
56s 1649 1300 21.1

3.2. Liflerde Mukavemet Saptama Usulleri:

Yün liflerinde mukavemet tek liflerde ve demet halinde olmak üzere iki şekilde tayin ve tespit edilebilir. Bu maksatla uygun olan çeşitli aletler kullanılır. Fakat bazı hallerde daha çabuk bir hükme varabilmek için bunun pratik olarak tayin edilmesine ihtiyaç duyulabilir.

Bunun için pratik yetişmiş eksperler yün lülesini veya demetini iki ucundan tutup çekerek gerdirdikten sonra orta parmak yardımıyla bir yaya vurur gibi birkaç defa dokunurlar. Bu şekilde kılların çekmeye karşı gösterdikleri dayanıklılıktan ve gergin halde iken orta parmağın dokunması ile çıkardıkları sesten kılın sağlamlık ve mukavemeti hakkında bir hüküm çıkarabilirler. Bu deneme birkaç kere tekrarlanınca daha kesin bir sonuç elde edilebilir.

3.2.1. Tek Liflerde Mukavemet Saptanması:

Kesin bir sonuç elde etmek için liflerin teker teker veya demetler halinde bir alet yardımıyla mukavemetinin tayin ve tespit edilmesi gerekir. Bu maksatla kullanılan mukavemet aletleri çok ve çeşitlidir. Bilhassa tek liflerin mukavemetlerini ölçmek için Polkeit,Deforden ve Schopper aletleri kullanılır.

Schopper Aleti

Schopper aletinde lifler (DIN DVM 3801 standartlarına göre) 20 saniyede kopacak şekilde ayarlanmaktadır. Ayrıca çene aralıkları sabit tutulur. Bu aralığın 10 mm olarak ayarlanması,işi her bakımdan kolaylaştırır. Ayrıca işaret koluna 50,75,100 kg lık ağırlıkların takılmasıyla aynı alette çap kalınlıkları ve mukavemetleri oldukça farklı olan yün liflerinin denenmesi sağlanabilir.

Bu aletin ön kısmında iki skala vardır. Üstteki skala lifin mukavemetini,alttaki ise % uzamayı tayin edebilecek şekilde düzenlenmiştir.

Sağlamlığı denenecek lifler aletin çenelerine takıldıktan sonra hareket kolu noktasından başlamak ve küçük bir göstergeyi sürüklemek maksadıyla harekete geçirilir. Bu şekilde life gittikçe artan bir kuvvet uygulanmış olur. Buna karşı koymak isteyen lif nihayet bir yerden kopar,işte bu kopma anında hareket kendiliğinden durur ve gösterge sabit kalır.

Gösterge yardımıyla bu aletin üst skalasında okunan değer aşağıdaki şu formüle uygulandığı zaman lifin gram olarak kopma mukavemeti hesaplanmış olur.

Kopma mukavemeti= (S) değer x ağırlık / 100

Eğer bu denemelerde çeneler arasına takılan lifin kıvrımlarından iyice kurtulması ve kafi derecede gerdirilmesi için ayrıca bir ağırlığın eklenmesi gerekiyorsa yukarıdaki formülle elde edilen sonuca ayrıca ağırlık miktarının eklenmesi gerekir. O zaman formül:

Kopma mukavemeti=[ (S) değer x ağırlık / 100]+g

Yukarıda tarif edildiği şekilde kopma mukavemeti hesap edilen bir lifin veya liflerin çap genişlikleri bilinirse rölatif mukavemetlerinin de hesap edilerek kopma anında lifin bir birim alanına isabet edilen ağırlığı bulunabilir. Bunun için aşağıdaki formülden yaralanılır.

Rölatif mukavemet = kopma mukavemeti / π r2

Bu formülde (r) lifin yarıçapını , (π) = 3.1416 yı ifade eder. Bu suretle rölatif mukavemet mikron kareye gram veya mm2 ye kg olarak belirtilmiş olur.

Bunu bir örnekle açıklamak mümkündür. Şöyle ki; 30 mikron inceliğinde olan bir lifin kopma mukavemeti 14 gr olarak tespit edilmiş olursa,bunun rölatif mukavemeti :mikron2 ye 0.020 gr,mm2 ye = 20 kg olur.

Yün liflerinin rölatif mukavemetleri bazı maden telleri ile karşılaştırılırsa bunların altın tellere eşit mukavemet gösterdikleri anlaşılır. Bu hususta bir fikir verebilmek için maden tellerinin inch kareye gösterdikleri rölatif mukavemetlerini belirtmek yeterli olur.

Yün lifleri 17 ton
Bakır teli 18 ton
Altın teli 17 ton
Alüminyum teli 12 ton
Gümüş tel 19 ton
Aynı şekilde yün lifleri diğer hayvansal liflerle karşılaştırılacak olursa ve insan saçının 1 mm2 ye gösterdiği 2439 gr ı esas alıp 100 kabul edersek:

At ve deve kıllarında rölatif mukavemet %75

Tiftik kıllarında rölatif mukavemet %90
Alpaca kıllarında rölatif mukavemet %72
İnce ve orta yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %70
Uzun yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %80
Merinos yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %62

olduğu görülmüştür.

3.2.2. Demet Halindeki Liflerde Mukavemet Saptanması :

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşıldığı gibi, tek liflerin mukavemet saptamaları çok zaman alıcı ve yorucudur. Çünkü tek veya birkaç lifin mukavemet denemesini yapmak yeterli değildir. Doğru bir sonuç elde etmek için daha çok sayıda lifin mukavemetleri bu şekilde tespit edilmeli ve sonunda bunların ortalama mukavemetleri hesaplanmalıdır. Bu sakınca,liflerin demet halinde mukavemetlerini tayin etmek suretiyle giderilebilir.

Bunun için denemesi yapılacak liflerin demetleri şu şekilde hazırlanır: Yün numunelerinden partiyi temsil edebilecek birkaç tutam lif alınır. Bunların herbiri güzelce taranarak belli uzunluktan daha kısa olanları ayrılır, aynı zamanda lifler birbirine paralel duruma geçirilir. Daha sonra bunların ortalama uzunlukları dikkate alınarak 25mm,50mm veya 75mm uzunlukta demetler halinde kesilir ve her biri hassas terazilerde tartılarak 25mm lik uzunluk için 30 mg, 50 mm lik uzunluk için 60 mg ve 75 mm lik uzunluk için 90 mg ağırlık olacak şekilde hazırlanır. Ancak bu demetler için %10 eksik veya fazla tolerans kabul edilebilir.

Presley Aleti

Tartıdan sonra lif demetlerinin her biri 5 er mm lik aralıklarla 5 lik gruplar halinde alttan ve üstten olmak üzere iki ucundan şeritler halinde yapıştırılır,karışmamaları için işaretlenir ve sonra demetleri birbirine bağlayan yapıştırıcı şeritler kesilerek lif demetleri ayrı yarı hazırlanmış olur. Bu şekilde hazırlanan lif demetlerinin tops veya iplik fitillerinin mukavemetleri koparılmak suretiyle ,prensip bakımından yukarıda tarif edilen aletler yardımıyla tayin edilir.

Bunun için lif demetleri aletin çene aralarına yerleştirilerek kopma denemelerine tabi tutulur. Kopma anında aletin göstergesinde işaretlenen değer okunur ve daha önce bu demete ait ağırlığın yanına kaydedilir. Denemeler sona erince her demetin kopmasına ait değer kendi ağırlığına bölünmek suretiyle kopma mukavemeti hesaplanmış olur.
Bu değerlerden faydanılarak lif demetlerinin bir birim alana isabet eden rölatif mukavemetleri de bulunabilir. Bu şekilde 1 cm ye isabet eden ağırlık kg veya inch2 ye isabet eden ağırlık pound olarak hesap edilebilir.

4. Yün Liflerinde Uzama Yeteneği ve Esneklik :

Yün lifleri, diğer dokuma maddelerinde olduğu gibi,herhangi bir kuvvet çekimine maruz kalınca kopmadan önce, molekül yapısında husule gelen önemli değişiklikler eya nedeniyle, az veya çok uzamak suretiyle bu kuvvete karşı koymaya çalışırlar. Bu kuvvet eğer lifler kopmadan önce kaldırılacak olursa zamanla yün liflerinin eski normal hallerini alabildikleri görülür. Bu,reversible bir özellik olup, buna esneklik veya esneme yeteneği denilir. Halbuki aynı kuvvet lif kopuncaya kadar uygulanırsa liflerin kopma anına kadar uzadıkları görülür. Kopma anında kaydedilen uzunluğa liflerin uzama yeteneği denir.

Lifler bu derece uzatıldıktan sonra kopma anına çok yaklaşınca kuvvet kaldırılırsa bu liflerin eski halini kolay kolay alamadıkları görülür. Çünkü bir lif esneklik derecesini belli eden sınırı aşarak uzamaya devam ederse esneme yeteneğini tamamen yitirebilir.

Bu bakımdan liflerin uzama yeteneği ile esneklikleri arasında bir farkın bulunduğu görülür. Bu , molekül zincirlerinin sıralanış ve diziliş düzenleriyle yakından ilgilidir. Liflerin fazla uzatılması molekül zincirleri arasındaki bağları koparır veya ortadan kaldırırsa esneklik sınırı aşılmış olur. Şekil 46 nın incelenmesinden , mukavemet tayini için kullanılan aletlerin çeneleri arasına takılmış olan yün lifinin,alet harekete geçmeden önce normal gerginliğini aldığı,herhangi bir direnme göstermediği,fakat %2-3 kadar bir uzamanın meydana gelmiş olduğu görülür. Ancak lifin çekme kuvvetine karşı direnmeye başlaması ile uzamanın kendini gösterdiği ve gittikçe artan bir kuvvetle çekilen bu lifte uzamanın önce yavaş olduğu,daha sonra hızlandığı ve son hududa yaklaştığı zaman azaldığı tespit edilebilir.

Speakman çalışmaları ile yün liflerinin,%30 oranında uzatıldıkları zaman,esneklik özelliklerinde bir şey kaybetmediklerini göstermiş bulunmaktadır. Bu denemelerde aynı lifin 24 saat ara ile aynı kuvvet etkisi altında uzatıldığı halde eski haline dönebildiği tespit edilmiştir.%30 oranında uzatılan bu lif her iki halde de hemen hemen aynı esneme grafiğini göstermiştir. Fakat lifin uzatılmasında bu sınırın üstüne çıkılırsa durumun değiştiği belirtilmiştir.

Bu açıklamalardan sonra işaret etmek lazımdır ki;dokumacılıkta kullanılan bütün yün liflerinin hepsi aynı esneklik ve uzama yeteneğine sahip değildir,içinde mıh kanalı bulunmayan liflerin daha esnek,mıh kanalı bulunan liflerle kaba kıllarda esneklik daha az olur. Bu nedenle ince kaliteli yünlerden yapılan elbiselerin ütü ihtiyacı daha azdır. Kaba yünlü elbiselerin diz,dirsek ve diğer oynak kısımlarında husule gelen potlukları sık sık ütülemekle gidermek lazımdır. Bu arada nispi rutubetin ve sıcaklığın yünün esneklik ve uzama kabiliyeti üzerine geniş çapta etki yaptığını ayrıca işaret etmek lazımdır. Rutubet %40 dan %80 e çıktığı zaman yünlerde esneme kabiliyetinin %15 kadar arttığı görülür.

Tek liflerde kopma mukavemet denemeleri yapılırken Schopper ve benzeri mukavemet aletleri kullanılırsa,mukavemet konusu incelenirken işaret edildiği gibi,uzama kabiliyetlerini de tespit etmek mümkün olur.

Mukavemeti tespit edilmek istenen lifin Schopper mukavemet aletinin çeneleri arasına takılması bitince alet çalıştırılır ve ayrı,bir kol ikinci skalayı harekete geçirerek kopma vuku bulunca otomatik olarak bu skala durduğu anda verilen rakam aşağıdaki formüle göre değerlendirilirse uzama kabiliyeti,lfin hakiki uzunluğuna nazaran % olarak hesaplanmış olur.

% uzama = okunan değer x 100
çene ağırlığı (mm)
Ayrıca bu alette kopma mukavemetini ve % uzama kabiliyetini kaydederek gösterebilecek grafik çizme tertibatı vardır. Lüzum görülünce bu sistem çalıştırılmak suretiyle grafik kağıdı üzerine liflerin bu özellikleri ayrıca tespit edilebilir.

5. Yün Liflerinde Kıvrım:

Yün liflerinin üzerindeki kıvrımlar iplik yapımında büyük önem taşır. İnce lifler çok kıvrımlıdır. Kıvrım sayısı ve şekli,yünün kalitesini belirler. Yün lifinde üç türlü kıvrım vardır.

Yünlerde lif uzunluğu incelenirken gerçek uzunlukları ile normal uzunlukları arasında önemli farkların bulunduğu belirtilmiştir. Bu fark liflerin az veya çok kıvrımlı olmalarından ileri gelir. Pratikte bir tek lifin değil,lif lülesinin uzunluğuna isabet edecek kıvrım sayısı önem taşır. Tek yün liflerinde kıvrımlar biçimlerine göre; açık, normal ve yüksek kıvrımlı diye ayrılır.

Kıvrım biçimleri dikkate alınınca lif boyunca bulunan kıvrımların belli uzunluktaki sayılarının değişik ve birbirinden farklı olduğu anlaşılır. Bu kıvrımların meydana gelişi hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bunların, son zamanlarda, lif teşekkül ettiği sırada,foliküllerde şekillendikleri kabul edilmektedir.

Daha önce işaret edildiği gibi,folikül gerici kaslarının bu şekillenmede rol oynadıkları ifade edilir. Buna göre gerici kasların periyodik hareketleri vardır ve 8 gün devam eden bu hareketlerin ilk 4 gününde kaslar yavaş yavaş gerilir. Son dört günde ise aynı şekilde yavaş yavaş gevşer.

Genellikle kıvrım sayısı ile yün inceliği arasında yakın bir ilişki vardır,ince lifli yünler daha kıvrımlı olur. Bu nedenle yünlerin kaliteleri tespit edilirken kıvrım sayıları ve kıvrım şekilleri dikkate alınır. Bununla beraber bazı ince yapağılı koyun ırklarında kıvrımsız veya az kıvrımlı (Doggy) yapağıların meydana gelmesi foliküllerde bu periyodik hareketlerin aksamasından veya hiç meydana gelmemesinden ileri gelir.

Birçok kimseler tarafından ondülasyonun kalıtım derecesi %40-50 arasında hesap edilmektedir. Dikkatli yapılan seleksiyonlarla bu dereceleri düşürmek ve daha iyi bir sonuç alabilmek mümkün olmaktadır.

5.1. Yün Liflerinde Kıvrım Biçimleri:

Açık kıvrımlı yünlerde kıvrım kavisinin yüksekliği taban genişliğinden daha azdır. Kıvrımlar alçaldıkça bu kavis bazen dalgalı bir biçime yaklaşır. Açık kıvrımlar genel olarak uzun tarak yapağılara mahsustur. Bunların dalgalı biçimlerine ise karışık yapağılı koyunlarda rastlanır. Normal kıvrımlı liflerde kıvrımın taban genişliği ve kıvrım yüksekliği birbirine eşit gibidir. Yüksek kıvrımlarda ise,taban genişliği kıvrım yüksekliğinden daha az olur.

Liflerde bulunan kıvrım şekli ve sayısı bunların iplik olma kabiliyeti üzerine etkili olur. Çok kıvrımlı liflerin, iplikleri ince,sağlam ve düzgündür. Bu özelliklerin iplik eğrilmesi sırasında liflerin birbirleriyle iyice sarılabilmelerinden ileri geldiği görülür. Bilindiği gibi,yün gömleğinde kıllar gruplar halinde bulunur. Bundan dolayı bir arada bulunan liflerin kıvrım şekilleri hücre ve lüleleri ayrıca kıvrımlı ondüleli dalgalar halinde olduğundan çeşitli koyunların lüle şekilleri ve gömlek yapıları birbirinden farklı olur. Bu hale yünlerin, ondülasyonu da denir. Yünlerin tasnif ve kontrolünde bilhassa ondülasyondan ileri gelen lüle dalgalarının biçimleri göz önünde tutulur.

İnce yapağılı merinos yünlerinde ondülasyon dalgaları belirli,oldukça düzgün,derin ve sıktır. Buna karşılık yünler kabalaştıkça dalga şekilleri açılmaya ve genişlemeye başlar. Çok kaba liflerde dalgalar tamamen kaybolmuş olur ve lüleler düz bir şekil alırlar. Yetersiz beslenme sonunda da yapağıların düzleştiği görülür. Bu hal bir kusur olup bunlara doggy yani kıvrımsız yapağı da denilir.

5.2. Yün Liflerinde Kıvrım Sayısının Saptanması:

Liflerde kıvrım sayısını ölçmek için krimpmetre denilen bir alet kullanılır. Bu alet oldukça basittir. Eşit 9 ve ya 14 köşeli ve kenarları dişli olan madensel bir levhadan ibarettir. Eşit kenarların her biri 1 inch boyunda,yani 2.54 cm uzunluğunda olup sıra ile 5 den 18 e kadar diş ihtiva ederler. Lif veya lülelerin kıvrım sayıları işte bu dişli kenarların yardımıyla ölçülür. Bu maksatla lifin orta kısmında bulunan kıvrımlar aletin hangi kenarına tam olarka intiba ederse kıvrım sayısı buna göre ifade edilir.

Krimpmetre bulunmazsa, liflerdeki kıvrım sayısını düz bir cetvelle ölçmek de mümkündür. Bu suretle 1 cm veya 1 inch uzunluğundaki kıvrım sayısı saptanır.

İnce merinos yünleriyle mıh kanalı bulunmayan alt ince yünlerde kıvrım sayısı fazla ve şekilleri küçük olduğundan teşkil ettikleri lülelerin dalgalarının düzgün ve sık ondüle şekilli oldukları görülür.

Orta kaliteli yünlerin kıvrımları birinciden daha büyükçe olduğundan lüleleri nispeten daha açık ve kıvrımlar açık olduğundan lüleleri az dalgalı veya hiç dalgasız olur.

Yün liflerinde kıvrım biçimi ve sayısının bilinmesi yünün incelik ve kalitesi hakkında fikir ve kanaat edinmeye kafi geldiğinden bazı araştırıcılar liflerde kıvrım sayısı ile incelik arasındaki ilişkiyi ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu maksatla Duerden’s yaptığı araştırma ve müşahadelerle Güney Amerika yünlerinde de görünen ilişkinin bulunduğunu, Von Bergen de benzer ilişkilerin Amerika Birleşik Devletleri yünlerinde bulunduğunu tespit etmiştir.

Bunları daha basit bir şekilde bildiğimiz ölçülerle ifade edersek; 1 cm uzunluğunda bulunan kıvrım sayısı olarak gösterilebilir.

Eskiden yünlerin endüstrideki kullanılma yerlerinde kıvrımlarına daha çok önem verilirdi. Çok kıvrımlı yünler bilhassa çuha yapımında , açık kıvrımlılar kumaş yapımında tarak yünü olarak kullanılırdı. Fakat son zamanlarda kıvrım sayısının bu bakımdan önemi azalmıştır. Bazı teknik müdahalelerle, çok ince ve üstün kabiliyetli olmadıkları halde bazı yün çeşitlerinden çuha yapmak mümkün olmaktadır.

6. Yün Liflerinde Yaylanma Yeteneği:

Bir tutam lif demetini sıkıştırdıktan sonra,basıncın kalkması ile demetin eski biçimini ve hacmini almasına yaylanma yeteneği denir. Halı ,döşemelik ve yatak yapılacak yün liflerinde bu özellik aranır. Yumuşak yünlerde bu yetenek azdır; sert ve karışık lifler bu özelliğin gerektiği durumlarda en uygundur.

Bu hal liflerin sertlik ve yumuşaklık dereceleri ile yakından ilgilidir. Genellikle sert liflerin yaylanma kuvvetleri daha yüksektir. Yumuşak karakterli lifler çok defa baskı altından kurtulduktan sonra eski şekillerini kolay kolay alamazlar. Bir lifin medullasının olması yaylanma kabiliyeti üzerine olumlu etki yaptığı ifade edilebilir. Buna karşılık esneme kabiliyeti yüksek olan liflerin yaylanma kabiliyetlerinin de yüksek olacağı söylenemez. Bundan dolayı halı ve kilim yapımında mıh kanalı bulunan sert ve karışık lifler tercih edilir. Aynı şekilde yatak doldurma işlerinde kaba lifli yapağıların kullanılmasın nedeni buna dayanır.

Bu gibi liflerin eğrilme ve bükülme kabiliyetleri oldukça düşüktür. Liflerde bu özellik ancak subjektif şekilde anlaşılabilir. Yaylanma kabiliyetinin objektif usullerle tespit edilebilmesi bugüne kadar mümkün olmamıştır. Ancak Winson yaptığı araştırmalarla bu özelliği objektif olarak tespit edebilecek bir aleti geliştirebilmek için uğraşmaktadır.

7. Yün Liflerinde Rijidite-Sertlik ve Yumuşaklık:

Liflerin iplik eğirimle sırasında büküme karşı gösterdikleri mukavemet sertlik dereceleri ile oranlıdır. Kaba ve hırçın yapılı yün liflerinin rijiditesi ötekilerden daha yüksektir. Liflerin eğrilme ve bükülme kabiliyetlerine etkili olduklarından inceliği aynı olan liflerden yumuşakça olanlar iplik yapımına daha çok elverişlidir.

Liflerin sertlik özellikleri ancak dokunmak ve avuç içinde sıkılmak suretiyle subjektif bir şekilde anlaşılabilir. Bu özellikleri hassas bir şekilde ve mekanik tarzda tayin edebilecek ve formülle ifade edebilecek usuller henüz ortaya konulmuş değildir.

8. Yün Liflerinin Biçimlenme Yeteneği:

Isı ve rutubet etkisi altında kendilerine verilen biçimi, yün lifleri ve yünlüler, bu etki kaldırıldıktan sonra da uzun süre muhafaza edebilirler. Ütülenen elbiselerde bu özellik kolaylıkla kendini gösterir.

Tekstilde yünlü materyallerin biçimlendirilmeleri fiksaj olarak isimlendirilir. Yünlü işletmelerinde önemli bir bitim işlemidir.

9. Yün Liflerinin Isı Tutma Özellikleri:

Hayvansal liflerin ısı tutma kabiliyetleri diğer liflerden, özellikle bitkisel liflerden, daha üstündür. Bu bakımdan soğuk mevsimlerde ve soğuk bölgelerde yünlü elbiseler tercih edilir.

Yün liflerinin keçeleşme özellikleri ise, yan yana gelen liflerin aralarında hava boşluğu kalmayacak şekilde birbirine temas etmeleri ve sarmaş dolaş olmalarını mümkün kılar. Bu şekilde dış çevre ile insan vücudu arasındaki hava akımı önlenmiş ve vücudun normal sıcaklığı muhafaza edilmiş olur.

10. Yün Liflerinin Keçeleşme Özelliği:

Bitkisel liflerde, suni ve sentetik liflerde görülmeyen bu nitelik yün ve diğer hayvansal liflere ayrı bir özellik kazandırır. Keçecilikte ve tekstil endüstrisinde bazı kumaş çeşitlerinin yapımında, battaniye ve fötr şapka… yapımında yünün bu özelliğinden yararlanılır.

Basit şekilde keçe elde etmek için, bir miktar yün ıslatılıp, iki el arasında devamlı bir şekilde hareket ettirilerek yuvarlak bir top haline getirilebilir.

Keçeleşme esnasında yün liflerinde ve yünlü mamüllerde bir miktar kısalma ve büzülme meydana gelir.

11. Yün Liflerinin Rutubet Tutma Yeteneği:

Yün en fazla rutubet çeken elyaftır. Kendi ağırlığının yarısı kadar nem çekebilir. Bu bakımdan ticarette üzerindeki nem miktarı % 16-18 olarak sınırlandırılmıştır. Yünün fazla miktarda nem çekmesinin nedeni yapısında amorf bölgelerin çok olması ve su moleküllerinin kolayca polimer zincirler arasına girebilmesidir. Bunun yanında yapıdaki polar peptit grupları ve tuz bağları da su molekülleri ile ilişkiyi artırıcı şekilde rol oynar.

Yün liflerinin en önemli özelliği, nem çekme sırasında fazla miktarda sı açığa çıkarmasıdır. Bu nedenle konfor ve sağlık bakımından kışın kullanılacak en uygun tekstil materyalidir.

12. Yün Liflerinin Özgül Ağırlığı:

Yünün özgül ağırlığı molekül yapısıyla ilişkilidir. Diğer dokuma maddeleri gibi yün de sudan ağırdır. Yün en hafif doğal elyaftır. Özgül ağırlığı 1,302-1,318 gr/ cm3 arasında değişir. Özgül ağırlığı tayin ve tespit etmek maksadıyla kullanılan sıvılar ve uygulanan metotlar bakımından farklı sonuçlar alınabilirse de aynı metot uygulanırsa birbirine yaklaşık sonuçların alınması mümkündür. Bu güne kadar özgül ağırlığıyla lif inceliği arasında herhangi bir ilişkinin bulunabileceği tespit edilmemiştir.

13. Yün Liflerinde Elektriklenme:

Yün aslında elektriği geçirmeyen bir maddedir, yani iletken değildir. Bu nedenle izole işlerinde kullanılır. Fakat yünler kuru halde iken sürtülürse kolaylıkla elektriklenerek statik elektrik meydana getirirler. Bu hal, yün liflerinin taranmasını, ipliklerin eğrilmesini, dokumaların dokunmasını ve kuru şekilde terbiyelenmesini güçleştirir. Bu işlemler sırasında statik elektriğin meydana gelmesinin nedeni yünlerdeki rutubetin azalması ve kuru ve soğuk havalarda nispi rutubetin düşmesidir.

14. Yün Liflerinde Friksiyon (Sürtünme) Özelliği:

Tekstil materyallerinin fiziksel özelliklerinden biri olup, liflerin eğrilmesinde, dokunmasında ve kullanılmasında bu özelliğinden faydalanıldığı görülür. Fakat hayvansal liflerde kutikula tabakasında bulunan pulcuklar nedeni ile friksiyon özelliğinden faydalanılamaz. Çünkü hayvansal liflerin bu özellikleri diğer tekstil maddelerinden daha düşük olduğu görülür.

Yün liflerinin friksiyon özelliğini tespit edebilmek için birçok teknik usuller uygulanmaktadır. Bu usullerden biri sabit şekilde duran bir life hareket halinde olan başka bir lifi sürtme esasına dayanır.

15. Yün Liflerinin Parlaklığı:

Yün liflerindeki parlaklık üstünü kaplayan örtü hücrelerinin büyüklüğü sayısı ve dizilişleri ile ilgili olarak azalır veya çoğalır. Bu bir ırk vasfı olmakla beraber dış faktörlerin de etkisi altındadır. Kötü şartlar altında beslenen veya hastalık geçiren hayvanlarda yapağı donuk renkte olur. Yağıltı ihtiva eden yünlerin parlaklık dereceleri kesin bir şekilde anlaşılamaz. Bu özellik ancak yünlerin yıkanması ile meydana çıkarılır. Hayvan yaşlandıkça yünlerin parlaklığı azalır. Yünler rutubetli depolarda muhafaza edilir. Küflenme olayı meydana gelirse parlaklığından kaybettiği görülür.

16. Yün Liflerinin Rengi:

Evcil koyunların çoğunda yünün rengi beyazdır. Beyazın tonları olan saf beyaz, fildişi, soluk fildişi, kirli fildişi renklerinde olabilmektedir. Bununla beraber gri, kahverengi ve siyah koyunlara da rastlanmaktadır. Tekstil endüstrisinde beyaz renk daime tercih edilir.

Beyaz renkli yünler her renge boyanabilir. Bu bakımdan makbul sayılırlar. Halbuki renkli veya karışık renkliler her renge boyanamaz. Bunların ancak koyu renklere boyanmaları gerekir, idrar ve pisliklerin etkisiyle sarıya boyanan renkleri ağartmak her zaman kabil olmadığından bunların da koyu renklere boyanması lazım gelir. Birçok dış faktörler rengin sarılaşmasına sebep olurlar.

17.Yün Liflerinde Üniformite:

Çeşitli koyunlarda elde edilen gömlekler bazı özellikleri yönünden incelendikleri zaman aynı nitelikleri göstermedikleri anlaşılır. Halbuki tekstil endüstrisinde işlenen yünlerin genellikle incelik ve uzunluk özellikleri yönünden bütün liflerin birbirine çok yakın olması istenir.

İnce yün veren koyunların gömleklerinde üniformite diğer ırkların yünlerine oranla daha iyidir.

12-13-2006, 01:04	#1 (permalink)
Tunaltay Sahip :p Giriş: Nov 2006 Konum: Fildişi Kule/Onuncu Köy Mesaj: 10,991 Tecrübe Puanı: 100 Rep Puanı: 13548 Rep Derecesi:	YÜn Lİflerİnİn Fİzİksel ÖlÇÜm Metotlari Ve Kullanilan Aletler İÇİNDEKİLER: Yün Liflerinin Fiziksel Yapısı: 3 Yün Liflerinin Fiziksel Özellikleri: 4 1.Yün Liflerinde İncelik: 4 1.1. Yün Liflerinde İncelik Ölçüm Metotları: 5 1.1.1. Mikroskopla İncelik Saptanması: 5 1.1.2. Lanometre ile İncelik Saptanması: 6 1.1.3. Wira Elektronik Tek Lif Ölçüm Cihazı: 7 1.1.4. Mikroprojeksiyon ile İncelik Saptanması: 7 1.1.5. İki Çaplı Cetvel ile Ölçme Metodu: 9 1.1.6. Mikroner Aleti ile İncelik Saptanması: 10 1.1.7 Elektronik Aletlerle İncelik Saptanması: 11 1.1.8 Wira Elektronik Lif İncelik Ölçüm Cihazı: 11 2. Yün Liflerinde Uzunluk: 11 2.1. Liflerde Uzunluk Saptanması: 12 2.1.1. Tek Liflerde Uzunluk Saptanması: 12 2.1.2. Demet ve Stapel Uzunluğunun Saptanması: 13 2.2. Yün Liflerinde Uzunluk Ölçüm Metotları: 13 2.2.1. Sorter Aleti ile Uzunluk Saptanması: 13 3. Yün Liflerinde Mukavemet: 17 3.1. Yün Liflerinde Mukavemet Tespiti: 17 3.2. Yün Liflerinde Mukavemet Saptama Usulleri: 19 3.2.1. Tek Liflerde Mukavemet Saptanması: 19 3.2.2. Demet Liflerde Mukavemet Saptanması: 20 4. Yün Liflerinde Uzama Yeteneği ve Esneklik: 21 5. Yün Liflerinde Kıvrım: 22 5.1. Yün Liflerinde Kıvrım Biçimleri: 23 5.2. Yün Liflerinde Kıvrım Sayısının Saptanması: 23 6. Yün Liflerinde Yaylanma Yeteneği: 24 7. Yün Liflerinde Rijidite-Sertlik ve Yumuşaklık: 24 8.Yün Liflerinin Biçimlenme Yeteneği: 24 9.Yün Liflerinin Isı Tutma Özellikleri: 24 10.Yün Liflerinin Keçeleşme Özelliği: 25 11.Yün Liflerinin Rutubet Tutma Özelliği: 25 12.Yün Liflerinin Özgül Ağırlığı: 25 13.Yün Liflerinin Elektriklenme Özelliği: 25 14. Yün Liflerinin Friksiyon (Sürtünme) Özelliği: 25 15. Yün Liflerinin Parlaklığı: 26 16. Yün Liflerinin Rengi: 26 17. Yün Liflerinin Üniformitesi: 26 Kaynakçalar: 27 YÜNÜN FİZİKSEL YAPISI Koyun derisi üzerindeki kıllar, kıl kökü ve kıl gövdesi olmak üzere iki kısımdır. Kırkım yolu ile elde edilen yünlerde kıl kökü bulunmaz. Tabak yünü ve post yapağısında kıl kökleri de bulunduğundan kalite düşer. Deri içinde ayrıca, kılı besleyici kan damarları, ter ve yağ bezleri vardır. Bir yün lifinin enine kesiti incelenecek olursa en dışta epiderm, ortada korteks ve içte de medula tabakası görülür. Epiderm: Kütikül de denilen epiderm tabakası, elyafın en dış yüzeyidir. Lifin mikroskop altında görünen yüzeyi bu tabakadadır. Birbiri üzerine kapanan pul şeklinde hücrelerden ibarettir. Bu hücreler, sert ve boynuzsu yapıdadır. Balık pulları veya damdaki kiremitlere benzer görünüştedirler. Bu görünüm mikroskop altında kolayca incelenebilir ve yün lifinin tanınmasında karakteristiktir. Pulların serbest uçları dışa doğru çıkıntılar yapar. Bu tabaka elyafın iç kısmının korunmasına yardım eder ve ona bir miktar sertlik verir. Yün lifinin üzerindeki pulların şekli ve dizilişleri, lifin temel özelliklerine etki eder. İnce yünlerde tek bir pul, lifin tamamını sarar. Kalın liflerde ise, çap ile birlikte pulların sayısı da artar. Pulların düzgün ve yüksek oluşu da lifin yüzeyinin düzgün olmasına; buna bağlı olarak da parlak olmasına yol açar. Son yıllarda elektron mikroskobu ile yapılan araştırmalarda kütikül (epiderm) tabakasının endokül, eksokütikül ve epikütikül olmak üzere üç kısımdan oluştuğu bulunmuştur. En dıştaki epikütikül tabakası çok ince olmakla beraber, yapısında kükürt oranı ve buna bağlı olarak sistin bağları fazla olduğundan,kimyasal reaktiflere ve biyolojik etkilere karşı çok dayanıklıdır, ancak mekanik olarak tahrip edebilir. Korteks : Lifin ana parçasıdır ve ortalama ½ 90’ını oluşturur. Uzun, kat kat ve iğ şeklinde hücrelerden yapılmıştır. Yünün dayanıklılığı, elastik özellikleri, doğal rengi ve boyanabilme yeteneği, bu kortikal hücrelerin yapısı ile ilgilidir. Bu hücrelerin yapısında makrofibriller vardır. Makrofibriller, mikrofibriller denilen daha küçük birimlerden oluşmuştur. Mikrofibriller de 11 tane protofibrillerden meydana gelmiştir. Bir protofibril üç tane α-keratin zincirinden oluşmuştur. 500 nm uzunluğunda 2 nm çapındadır. On bir tane protofibrilden oluşan mikrofibril ise 5 nm çapındadır. Mikrofibrillerin birleşmesiyle meydana gelen makrofibriller de 100-200 nm çapındadır. Kortikal hücre içinde bu makrofibriller birbirlerine proteinle bağlıdır. Kortikal hücrelerin boyu 100 mikron, çapı ise 2,5 mikrondur. Elyaf ekseni boyunca birbirlerine paralel bir şekilde sıralanırlar. Korteks hücreleri, yapılarındaki keratinin farklı modifikasyonda olması ve farklı miktarlarda sistin içermeleri nedeniyle; kimyasal dayanıklılığı ve izoelektrik nokta gibi diğer özellikleri farklu iki ayrı bölümden ibarettir. Lifin enine kesiti incelendiğinde bu fark açıkça görülür. Bunlardan kimyasal reaktif ve enzimlere daha az dayanıklı olan bölgeye ortokorteks, daha dayanıklı kısma ise parakorteks denir. Elektron mikroskobundaki görüntülere bakılacak olursa; koyu renkli kısımlar düzgün ve küçk ortokorteks hücrelerini, açık renkli kısımlar ise düzensiz parakorteks hücrelerini göstermektedir. Yündeki bu farklı yapıya bilateral yapı da denilmektedir. Parakorteks hücreleri lifin içbükey yüzeylerinde, ortokorteks hücreleri ise dışbükey yüzeylerde bulunur. Bu iki farklı yapı yün liflerinin kıvrımlı bir şekil göstermelerine sebep olur. İnce liflerde, 1 cm’ de 10, orta kalınlıkta yünlerde 4-8, kaba liflerde ise 1-2 kıvrım bulunur. Korteks tabakası gelişmemiş liflerde kütikül tabakası kalın ve kabadır. Bu tür lifler, kısa ve kalın olup; boyamada güçlük çıkarır. Bunlara kemp veya köpek kılı da denir. Kemp kıllarının dörtte üçü medüla bölgesidir. Renkleri parlaktır. Yünde bu tür liflerin fazla oranda bulunması kaliteyi düşürür. Medüla: Korteks tabakasının orta kısımlarında, elyaf boyunca uzanan ve medüla hücreleri ile gevşek şekilde doldurulmuş dar bir kanaldır. Çok ince liflerde yoktur, ince yünlerde ise dar bir tek kanal halindedir. Kaba liflerde medüla bölgesi birbirine paralel birkaç kanal halindedir. YÜN LİFLERİNİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ 1. İncelik 2. Uzunluk 3. Mukavemet 4. Uzama yeteneği ve esneklik 5. Kıvrım 6. Yaylanma yeteneği 7. Rijitide-Sertlik ve yumuşaklık 8. Biçimlenme özelliği 9. Rutubet tutma özelliği 10. Isı Tutma özelliği 11. Keçeleşme özelliği 12. Rutubet tutma özelliği 13. Elektriklenme 14. Friksiyon 15. Parlaklık 16. Renk 17. Üniformite 1. Yün Liflerinde İncelik Yün liflerinde incelik çok önemlidir ve lifin kalitesini belirler, incelik ‘s derecesi ile ifade edilir. Bu birim 32 ’ s ve en yüksek 80 ’ s olmak üzere sıralanabilir. Liflerin ‘s derecesine göre mikron (µ= 10000 cm ) olarak kalınlıkları Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1- Yün liflerinin inceliğine göre sınıfları 80’s……………….18.8 mikron 50’s………………..30,5 mikron 70’s……………….19,7 mikron 48’s………………...32,6 mikron 64’s……………….20,7 mikron 46’s………………...34,0 mikron 60’s……………….23,3 mikron 44’s………………...36,2 mikron 58’s……………….24,9 mikron 40’s………………...38,7 mikron 56’s……………….26,4 mikron 36’s………………...39,7 mikron Listeden de görüldüğü gibi ’s derecesi arttıkça lifin inceliği de artar. İncelikleri bakımından yün lifleri beş sınıfa ayrılır. a) Merinos Yünleri: İnce yün tipi de denilen bu yünler, anavatanı Avustralya olan merinos denilen bir cins koyundan elde edilir. Merinos koyunları yalnız yünü için yetiştirilir. Eti lezzetsizdir. En ince lifler bu hayvandan elde edilir. Kıvrımları fazla, keçeleşme özelliği yüksektir. Yumuşak tutumlu (tuşeli), aprelenme ve boyanma yeteneği fazla kumaşların yapımında kullanılır. 60-100’ s inceliğinde olan merinos yünleri, dünyadaki yün üretiminin % 40’ ını teşkil eder. b) Orta yün tipi: Bu yünler, ince yünler ile uzun yünler arasındadır. Kıvrımları azdır. Çeşitli koyun ırklarından elde edilir. Erkek ve kadın kumaşları ile battaniye yapımında kullanılır. 44-60’s derecesindedir. c) Uzun yün tipi: Uzunluğu 18-23 cm arasında olan liflerdir. Orta yünlerden daha kalın ve parlaktır. 44-50’s derecesinde olup çeşitli İngiliz koyun ırklarından elde edilir. Palto ve pardösülük kumaşlar ile battaniye ve keçe yapımında kullanılır. d) Crossbred ( melez) yünleri: Bu yünler orta yün tipi inceliğindedir, fakat kıvrımları fazladır. Merinoslarda İngiliz yerli koyunlarının melezleşmesinden elde edilen koyunlardan üretilir. Genellikle kamgarn kumaş yapımında kullanılır. 50-60’s derecesindedir. e) Halı yünleri: Dünyanın hemen hemen her yerinde yetişen çeşitli ırklara mensup koyunlardan üretilir. Bu tip yünlerde ince, orta ve uzun lifler yanında köpek kıllarına (kemp) da rastlanır. Ucuz yünlü kumaşlar, döşemelik, battaniye ve keçe yapımında kullanılır. Türkiye’ de yerli koyun ırklarından halı tipi yünler elde edilir. En iyi kalite yerli yün, kıvırcık ve dağlıç türlerinden üretilir. 1.1 Yün Liflerinin İncelik Ölçüm Metotları: 1.1.1.Mikroskopla İncelik Saptanması : Mikroskop bugün birçok laboratuar ve araştırma yerlerinde en çok kullanılan aletlerden biridir. Bununla çalışmak zaman alır, aynı zaman da yorucudur. Bilhassa gözleri çok fazla yorar, fakat emin bir metottur. Bilimsel çalışmalar için uygun olduğu halde yün ticaretinde, damızlık seçiminde ve fabrika gibi pratik sonuçları, hızla isteyen işlerde mikroskop ideal bie alet sayılmamaktadır. Bu işler için daha hızlı sonuç alınabilen başka ve yeni aletler geliştirilmiştir. Bununla liflerin inceliklerini saptayabilmek için bir mikroskoptan başka oküler ve objektif mikrometrelerine de ihtiyaç vardır. Bu iki mikrometre de camdan yapılmış olup oküler mikrometre mikroskobun okülerine uyacak biçim ve büyüklüktedir. Ayrıca her iki mikrometrenin üstünde de belli aralıklar işaretlenmiş çizgili cetveller vardır. Oküler mikrometrenin üstünde çizgi aralıklarından her biri 0.1 mm. ye tekabül edecek şekilde 50 veya 100 adet çizgi ihtiva eder. Objektif mikrometrenin üstünde ise çizgi aralıklarının her biri 0.01 mm ye yani 10 mikrona tekabül eder. Objektif mikrometre yalnız mikroskobun ayarlanmasında kullanılır. Bu iki mikrometre arasında öyle bir ilşki kurularak büyütme kudreti belli olan bir mikroskop için ‘mikrometre kıymeti’ denilen sabit bir değer tespit edilir. Bunun için objektif X oküler = 600 kez büyüten bir mikroskopta oküler mikrometresinin 50 taksimatı objekt mikrometresinin 12 taksimatına denk getirilir. Bilindiği gibi, mikrometrede her çizgi aralığı 10 mikrondur. O halde, oküler mikrometrenin bu cetveli 12 x 10 = 120 mikron eder. Bu da oküler mikrometrenin 50 aralığına bölününce bu aralığın değeri 120/50 = 2,4 olduğu ortaya çıkmış olur. Bu şekilde ayarlanmış mikroskoplarda incelik tayininde yararlanılan mikrometre değerleri genellikle 2,4 veya 2,0 olarak seçilir. Bundan sonra, incelikleri ölçülecek lif numuneleri hazırlanır. Bu maksatla yün lüleleri eter ile birkaç defa yıkanmak suretiyle yağ, yağıltı ve benzeri maddelerinden iyice temizlenir. Sonra bu numuneler dip taraflarından 1 mm kadar uzunlukta kesilir ve lam üzerine bir damla gliserinle ıslatılarak lamelle kapanır. Bu şekilde hazırlanan numuneler mikroskoba yerleştirilerek lifler teker teker ölçülür. Okunan değerler bir cetvelle kaydedilir. Aynı zamanda mıh kanalı bulunan lifler özel bir şekilde işaretlenerek medullalı oldukları belirtilir. Mikroskopla yapılan ölçme mikron olarak çap genişliği hesaplanmış olur. Bu şekilde yapılan inceleme sonunda doğru bir hükme varabilmek için oldukça fazla sayıda lif çapının ölçülmesi lazım gelir. Bu maksatla ince merinos yünlerinden en az 50-100, orta ve kabaca merinoslardan 100-200, karışık yapağılardan 300-500 lifin ölçülmesi ve daha sonra ortalama inceliğin bulunması gerekir. 1.1.2.Lanometre ile İncelik Saptanması : Mikroskopla çalışmak bazı hallerde yorucu olmaktadır. Bu nedenle esası aynı olan, fakat uygulamada büyük kolaylıklar sağlayan çeşitli projeksiyon metotları geliştirilmiştir. Aslında bunlar değişik şekilli mikroskoptan başka bir şey değildir. Sadece ışık yardımından faydalanılarak liflerin başka ekranlar üzerine aksettirilir ve görülmeleri kolaylaştırılır. Lanometre Esası projeksiyona dayanan ve lanometre denilen aletlerde bu ekran üzerinde görülen liflerin kalınlıklarını ölçebilmek için, üzerinde belli aralıklarıyla işaretleri bulunan ve bir merkez etrafından sağa sola hareket edebilen cetvel vardır ve lif incelikleri bunun yardımıyla ölçülür. Bu maksatla lüzumlu preparatları mikroskopta olduğu gibi hazırlanarak alete yerleştirilir ve aynı yün tiplerinde aynı miktarda ölçü yapılır. Lanometrede İncelik Görünümü Bu metodun da çok süratli olduğu söylenemez. Bundan dolayı daha hızlı çalışabilen diğer metotların geliştirilmesinde ayrıca gayret sarf edilmiştir. 1.1.3. Wira Elektronik Tek Lif Uzunluğu Ölçüm Cihazı : Wira uzunluk ölçüm cihazı tek liflerin uzunluklarını geniş aralıklarda ve kontrollü bir gerilim altında ölçer ve onları yarım santimetrelik uzunluk gruplarına ayırarak liflerin hangi uzunluk grubuna girdiğini kaydeder. Böylece örnekleme ile ayırma yöntemini kullanarak, cihaz ortalama lif boyu ve lif dağılımını prosesin her aşamasında ölçmeyi mümkün kılar. 30 mm den uzun birçok lif tipinin ölçümü yapılabilir. Pamuk gibi kısa liflerin uzunluklarını ölçmek için makinenin alternatif bir versiyonu kullanılabilir. Bilindiği üzere, kalite kontrole yardımcı olmak için lif uzunluğu ölçüm cihazı uluslar arası çapta kullanılır. Uluslar arası yün örgütü (IWTO) ve isteklerini ve İngiliz standartlarına uygundur. 1.1.4. Mikro Projeksiyon ile İncelik Saptanması : Bu aletle mikroskoba nazaran daha süratli sonuç alınır. Aynı zamanda yorucu değildir. Bununla birlikte incelik saptanmasında iki metot uygulanır : Enine kesit veya süratli metot ( Cross section) Kısa veya uzun elyaf metotu ( Wedge Metotu) Enine kesit metodu : Bununla çok süratli bir şekilde sonuç alınması mümkün olduğundan mikroprojeksiyon benimsenen bir metod haline gelmiştir. Bunda da : 1)Enine kesit sayma metotu 2)Enine kesit mukayese metotu olmak üzere iki yol uygulanır. Enine kesit sayma metotu : Bu amaçla numuneler usulüne uygun şekilde hazırlanır. 500 defa büyüten mikroprojeksiyon aletine yerleştirilir ve liflerin kesit görüntüleri 125 cm² lik dikdörtgen şeklinde bir alan içine düşürülerek incelenir. Böylece bu alanın içinde yer alan kesit sayısına göre ortalama incelik saptanmış olur. Şüphesiz burada lif kesit sayısının fazla olması yünün inceliğini, kesit sayısının az olması ise, kabalığını, ifade edecektir. Yalnız şunu da belirtmek gerekir ki, lif kesitinin hazırlanmasında lif demetinin sıkıştırılma derecesi, paketleme biçimi, bu alana isabet eden lif sayısı üzerine az veya çok etki gösterir. Bundan dolayı lif demeti gevşek, normal veya çok sıkıştırıldığına göre, aynı ortalama inceliğe sahip liflerin aynı alana isabet eden sayılarında farklılık olabileceği göz önünde tutulmalıdır. Laboratuar çalışmalarında lif demetinin normal bir şekilde sıkıştırılarak kesit alınması arzulanır. Bu maksadın sağlanması için genellikle Hardy’nin geliştirmiş olduğu ve adına ‘Hardy Kesit Aleti’ denilen oldukça basit yapılı bir alet kullanılır. Bununla kesit alabilmek için yün numunesinden bir tutam lif alınır, parmaklar arasından çelimek suretiyle paralel duruma getirildikten sonra 400-500 adet lif olacak şekilde demet veya fitil haline sokulur. Daha sonra bu Hardy aletinin yarığına yerleştirilir ve kendi dili ile sıkıştırılır. Lif uçları alt ve üst taraftan bir makas yardımıyla 2-3 mm yukarısından kesilir. Bu şekilde sıkıştırılmış olan ve hazırlanan lif demeti üstüne birkaç damla yapıştırıcı kollodion çözeltisi damlatılır. Bu çözelti uçucu olduğundan kısa bir süre sonra kurur ve lifler birbirine yapışmış olur. İşte bundan sonra lif demetinin iki tarafındaki uçları, ustura gibi kesici, keskin bir aletle diplerinden kesilerek lif kesiti hazırlanmış olur. Bu numune projeksiyon aletine yerleştirildikten sonra lif görüntülerinin 125 mc² lik bir alan içinde görünmesi sağlanır. Daha sonra sayma işine geçilir. Sayma sırasında dikdörtgenin iki kenar sırasına isabet eden aynı durumdaki lif görüntüleri sayılır. Preperatın paketlenmesinde uygulanan sıkıştırma derecesi lif kesitlerinin birbirine yakın, sıkışık veya gevşek görünmelerini etkilediğini belirtmiştik. Eğer paketleme sırasında gevşek bir sıkıştırma uygulanmışsa lif çevreleri birbirine temas etmeyebilir veya temasları çok az olur. Normal sıkıştırmada ise liflerin tamamı veya tamamına yakını birbiriyle hafif şekilde temas ederler. Buna karşılık fazla sıkıştırılmış numunelerde lif kesitleri birbirine iyice yapışmış , hatta basınç dolayısıyla bazıları köşeleşmiş olurlar. Bu şekilde görülen lif kesitlerinin görüntüleri 125 rm² lik alanda yer aldıktan sonra ya bu alan içinde bulunan kesitler 3 ayrı yerden sayılarak incelik ortalaması bulunur, veya daha önce fotoğrafları çekilir ve sonra bu fotoğraflar üstünde sayım yapılır. Görüntüleri 500 defa büyütülmüş lif kesitleri çeşitli sıkıştırma derecelerine göre paketlenir. 125 mc² lik alanda bulunan sayılarına bağlı olan, ortalama çap genişlikleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Ortalama kıl kalınlığı(mikron) Gevşek Paketleme Normal Paketleme Sıkışık Paketleme 10 - 500 637 15 - 222 284 18 - 154 197 20 122 125 159 22 98 104 132 25 74 80 102 28 57 64 81 30 48 56 71 32 42 49 62 33 40 46 59 35 36 41 52 37 32 37 47 39 28 33 42 40 - 31 40 42 - 28 36 Enine kesit metodu : Bu metodla yün liflerinin inceliğini saptayabilmek için, mikro projeksiyon metodu kullanıldığını söyledik. Yün liflerine ait preparatlar aynı şekilde hazırlanır ve lif kesitlerinin görüntüleri elde edilir. Bunların fotoğrafları çekilir ve daha önce bu amaçla fotoğrafları film şeritleri halinde çekilmiş ve incelikleri belli standartlara göre hazırlanmış numunelerle kıyaslanarak ortalama incelikleri saptanmış olurlar. Böylelikle enine kesit metodu daha pratik ve süratli bir hale sokulmuş olduğundan yün ticaretinde uygulama alanı bulmuştur. Bu maksatla bazı memleketlerde yünlerin sortiment derecelerine göre standart numuneleri de yapılmıştır. Hatta yün sortiment derecelerine ait bu gibi standart numuneler hazırlarken aynı zamanda incelik bakımından gösterdikleri varyasyonları da dikkate alınmıştır. Bu suretle bir preperat , standart numunelerle karşılaştırınca, ortalama incelikle birlikte, varyasyonu da tespit edilmiş olmaktadır. Kısa Elyaf Metodu ( Wedge veya Short Section Metodu): Mikro projeksiyonda kısa elyaf metoduyla liflerin inceliğini tayin edebilmek için önce bu liflerden 1-2 mm uzunluğunda kısa parçalar kesilir. Daha önce bu numunelerin yıkanmış ve temizlenmiş olması lazımdır. Kesme işi bu amaca uyan bir alet yardımıyla yapılır. Kesilen parçacıklar bir lam üzerine aktarılır ve bunların üstüne lifleri şişirmeyecek birkaç damla gliserin veya diğer bir madensel yağ damlatılır, karıştırılır ve lamelle kapatılır. Bu şekilde hazırlanan preperatlar 500 defa mikro projeksiyona yerleştirilir. Mikro projeksiyonun yapısına göre bu lif görüntüleri ya alt tarafta bulunan dar, beyaz bir karton üzerine, yada karşı duvardaki beyaz bir alan üzerine aksettirerek ölçüleri yapılır. Bu ölçme sırasında büyütme oranının değişmemesi için çapı 12,5 cm olan bir daire içine isabet eden lifler dikkate alınır. Bu daire dışında kalan liflerin ölçüleri yapılmaz. Bu şekilde ölçüsü yapılacak kıl sayısı liflerin ve kabalık durumuna göre değişir. Doğru bir sonuç elde edilmek amacıyla genellikle kaba yapağılarda 1200-1500 adet, orta kalınlıktaki yapağılarda 800-1000 adet, ince yapağılarda 400-500 adet lifin ölçülmesi yeterlidir. Bu usulde kıl inceliklerini ölçmek için özel suretle çizilmiş kartlar hazırlanmıştır. Bu kartlar incelenince karşılıklı duran çizgilerin birbirine parelel olmadıkları görülür. Bu çizgiler arasındaki mesafe, 500 defa büyüten mikro projeksiyonda, mikron olarak belli genişlikleri gösterir. Ayrıca bu çizgiler üstünde her biri 2,5 mikrona tekabül eden aralıklar işaret edilmiştir. Karşılıklı çizgiler yardımıyla yün liflerinin incelikleri ölçüleceği zaman lif görüntüleri bu iki çizgi arasına girecek ve görüntünün dış kenarları çizgilerin iç kenarlarına temas edecek şekilde ayarlanır. Çizgilerle lif kenarlarının temas ettiği nokta çizgi üzerinde işaret edilir. Böylece lif çapı tespit edilmiş olur. Diğer lif görüntülerinin çap genişlikleri de bu şekilde işaretlenerek her incelik grubu içine rastlayan çap genişlikleri de tespit edilmiş olur. Bu amaçla her preperatta lüzumu kadar ölçü yapılır. Lifin ölçülmesi sırasında bu life ait bütün görüntünün aynı açıklık ve netlikte görülmesine özellikle dikkat edilmelidir. Ölçü işi bittikten sonra yün numunesinin inceliği ve varyasyon benzerini hesap edebilmek için ölçü çizgilerinin üzerindeki 2,5 mikron aralıklı sınırlar içinde işaretlenmiş olan lifler sayılarak incelik sınıf ve gruplarında yer almış bulunan lif miktarı tespit edilmiş olur. Hemen işaretlemek gerekir ki bu şekilde, kısa lif metotuyla, incelik ölçme işi oldukça uzun zaman alır. Bununla beraber sınırlar içindeki incelik dağılımı doğru bi şekilde saptandığından bilimsel araştırmalarda uygulanan bir metot niteliğini kazanmış olmaktadır. Son zamanlarda bu metot çalışmalarına kısmen olsun hız kazandırma gayesiyle alete, manyetik alan sağlayan, küçük bir parça eklenmiştir. Bu parçanın yardımıyla lif kesitleri preperat içinde birbirine paralel duruma geçirilmekte ve ölçü kartı üzerinde daha süratli bir işaretleme sağlanmaktadır. 1.1.5. İki Çaplı Cetvel ( Bidiameter Scale) ile Ölçme Metodu Mikro projeksiyonla incelik ölçme metodlarından diğer biri de iki çaplı cetvelle ölçme esasına dayanır. Bilindiği gibi, yün liflerinin enine kesitleri tam birer daire şeklinde değildir. Genellikle elips yani yumurta biçimine yakındır. Böyle olan bir şeklin çapı ise büyük ve küçük çaplarn toplamının yarısına eşittir. Lif çevresinin şekilleri böyle olunca, incelik konusunda bu özelliğin sonuç üzerine etkisi görünmektedir. Bundan dolayı bu metodla iki çap arasındaki farkı azaltacak ve ortalama çap genişliğini elde etmeyi kolaylaştıracak şekilde geliştirilmiştir. Bu metod, aslında yukarıda açıklanan kısa kesit metoduna benzer. Yalnız bunda ölçüler liflerin enine kesitleri üzerinde teker teker ölçmek suretiyle yapılır. Bunun için numunelerin enine kesitleri hardy aletinin yardımıyla alınır ve enine kesit sayma metodunda olduğu gibi mikro projeksiyona yerleştirilerek görüntüler alt kısımda beyaz ve düz bir zemin üstüne aksettirildikten sonra çapları ölçülür. Bu maksatla çeşitli cetveller kullanılabilirse de son zamanlarda geliştirilmiş olan iki çaplı bir cetvelin kullanılması ortalama çapın ölçülmesini ve hesaplanmasını kolaylaştırmaktadır. İki çaplı cetvelde, projeksiyon 500 defa büyütecek şekilde ayarlanırsa işaret çizgileri arasındaki 1 mm lik mesafe 2 mikrona eşit olur. Bununla ölçü yapılacağı zaman lif görüntüleri dikey ve yatay çizgiler arasında şu şekilde yer alırlarsa çap ortalaması doğru bir şekilde tespit edilmiş olur : Lif kesitinin büyük çapı dikey çizgi istikametine, küçük çap ise yatay çizgi istikatemetine gelecek ve lif kenarları çizgilere temas edecek şekilde dörtgen içine alınmalıdır. Cetvelin düzenlenmesinde lif kesitinin içine yerleştiği bu dörtgenin dış kenarları lifin yarı çaplarını gösterecek şekilde değerlendirilmiş olduğundan büyük ve küçük yarı çaplarını doğrudan doğruya tespit etmek mümkün olmaktadır. Bunları toplamak suretiyle de lifin ortalama çapı bulunacağından, ayrıca toplama ve bölme işlemlerine lüzum kalmadan aranan değer kısa yoldan bulunmuş olmaktadır. Bu açıklama gösteriyor ki, iki çaplı cetvelle ölçme metodu, mikro projeksiyon metotlar arasında, oldukça uzun zaman almaktadır. Fakat doğru ve güvenilir sonuçların alınması mümkün olduğundan burada açıklanması yararlı görülmüştür. 1.1.6. Mikroner Aleti ile İncelik Saptanması : Son zamanlarda lif inceliklerinin daha süratli bir şekilde tayin edebilmek için bazı metotlarının geliştirilmesine çalışıldığını yukarda belirtilmiştir. Bu maksatla geliştirilmiş olan aletlerden biri mikroner aletidir. Bunun esası liflerin uzunluk ve ağırlıkları arasındaki ilişkilerden yararlanarak incelik derecelerini belirtmektedir. Bilindiği gibi 1000 inch uzunluğundaki liflerin ağırlıkları gram olarak ifade edilince incelik dereceleri hakkında bir fikir edinilmiş olur. Bu esaslara göre düzenlenmiş olan mikroner aletinde yün inceliklerini tayin edebilmek için 2,5 gr temiz yün numunesi alınır ve aletin silindir şeklindeki kabına yerleştirilir. Daha sonra yün liflerinin arasından basınçlı hava geçirilir ve aletin göstergesinde, mikroner cinsinden liflerin ortalama incelikleri okunmuş olur. Mikroner aleti ile inceliği tayin edilecek yün lifleri arasında kemp kılları ve medullalı liflerin bulunmaması veya çok az bulunması lazımdır. Hatta kaba liflerin inceliğini tayinde bu aletin hassasiyeti yüksek değildir. Bu bakımdan kaba liflerde alınan sonuçlara pek güvenmemek gerekir. Aynı zamanda liflerin incelik dağılımı hakkında doğru bir fikir alınamaz. Bu nedenle yünlerde incelikle birlikte üniformiteyi de tespit etmek isteyen araştırıcıların çoğunun mikroner aleti tam olarak tatmin edememektedir. Ayrıca bu alette çalışmada çevrenin nispi rutubeti de sonuçlar üstünde etki yapmaktadır. Bu alet genellikle % 65 nispi rutubete göre ayarlanır. Eğer çalışma % 70 nispi rutubetle yapılıyorsa okunan değer 0,995 ile, eğer bu çalışma % 60 nispi rutubetle yapılıyorsa göstergede okunan değerin 1,005 faktörü ile çarpılması gerekir. Bütün bunlar basınçlı hava metodu ile çalışan bu ve benzeri aletlerin yüncülük alanında fazla rağbet görmemesine sebep olmaktadır. Buna karşılık bu esasa göre çalışan ve lif inceliklerini büyük bir süratle tayin edebilen mikroner ve benzeri aletler pamukçuluk alanında tutulmuş ve geniş kullanılmaya başlanmıştır. 1.1.7 Elektronik Aletlerle İncelik Saptanması : Buraya kadar yapılan açıklamalarla belirtilen alet ve incelik saptama metotlarından başka, son zamanlarda bu maksatla kullanılmak üzere, diğer bazı aletlerin geliştirilmesine çalışılmaktadır. Bunların çalışma kapasitesi çok süratli olup, birkaç dakikada binden fazla incelenmesinde mümkün kılmaktadır. Fakat bu aletler çok komplike olduklarından henüz iyice tanınmış ve geniş uygulama alanı bulmuş değildir.Bu sebeple resmi kontrol bültenlerinde de henüz yer almamaktadır. 1.1.8. Wira Elektronik Lif İncelik Ölçüm Cihazı : Cihaz ortalama lif çapının hızlı bir şekilde elde edilmesine olanak tanıyan hava akımı prensibine göre çalışmaktadır. Aletin çalışması otomatik olarak kontrol edilir ve test sonuçları LCD ekrandan direk okumak veya isteğe bağlı olarak bir yazıcıda yazılmak üzere hesaplanır. Wira lif inceliği ölçüm cihazında yapılan çalışmalar için sahip olduğu ünitelere ek olarak software gerekmemektedir. Wira Bununla birlikte, lif inceliği ölçüm cihazına bağlı bir PC data kontrollerini arttırmayı mümkün kılabilmek için isteğe bağlı bir windows software paketi kullanılabilir. Sonuçlar otomatik olarak aygıtta depolanabilir. Cihaz esas olarak yün liflerinin inceliğini belirlemekle beraber keten, alpaka, tiftik gibi başka lifler için de geliştirilebilir. 2. Yün Liflerinde Uzunluk Yünlü elyaf uzunluğu, iki bakımdan incelenir: Yeknesaklık yani stapelin şekli, Uzunluk ile incelik arasındaki oran. Yün elyafı, aynı tulupta bile uzunluk bakımından çok farklılıklar gösterir. Lifleri uzunluk sırasına dizersek stapel diyagramı elde ederiz. Yün stapelleri, dört köşeli veya sivri uçlu olur. Dört köşeli diyagramda elyaf uzunluğu mümkün olduğunca aynıdır. Sivri uçlu diyagramda, uzun elyafa nazaran kısa elyaf miktarı daha fazladır. Kural olarak diyebiliriz ki uzun ve kalın yünlerin stapeli sivri uçludur. Kısa ve ince ve yünlerin stapeli ise dört köşelidir. Uzun elyaflı liflere kaba yün denir. İnce olan yünler ise kısa elyaftır. Yani elyaf inceldikçe boyu kısmen azalmaktadır. İnce merinos elyaflarının uzunluğu 2 inch = 50,8 mm bazı kalın yünlerde ise elyaf uzunluğu12 inch =304,8 mm’ tir. İncelik ile uzunluk arasındaki oran matematiksel bir formül ile ifade edilemez. Bazen aynı uzunlukta olan iki yünün arasındaki incelik veya kalınlık değişebilir. Hatta incelikleri aynı olan boyları da farklı olabilir. YÜN TİPİ KOYUN CİNSİ UZUNLUK ( İnch) İNCE Amerikan Merinosu Rambouillet (USA) Avustralya Merinosu 1,5’’-3’’ 2,5’’-3,5’’ 3’’-5’’ ORTA İngiliz Down Cinsleri Corriedale 2’’-4’’ 3’’-7’’ KABA Romney Marsh Leicester İngiliz Costswold 5’’-6’’ 6’’-7’’ 10’’-14’’ 2.1 Yün Liflerinde Uzunluğun Saptanması : Yukarıda yün liflerinin normal ve gerçek olmak üzere iki çeşit olmak üzere iki çeşit uzunluk gösterdikleri belirtilmiştir ki; bunları tespit edebilmek için yün lifleri ya teker teker, yada demet halinde, ştapel halinde, dikkate alınır. 2.1. Liflerde Uzunluk Saptanması: 2.1.1 Tek Liflerde Uzunluk Saptanması: Yün tutamını teşkil eden lifler arasından pens yardımıyla tek bir lif çekilerek siyah bir zemin üzerinde tetkik edilirse, bunun az veya çok kıvrımlı olduğu görülür. Bu halde arz ettiği uzunluk bir cetvelle ölçülürse tek yün lifinin tabii uzunluğu tespit edilmiş olur. Aynı yün lifi iki ucundan tutularak kıvrımları düzelinceye kadar çekilir ve aynı şekilde siyah zemin üzerinde bir cetvelle ölçülürse tek lifin hakiki uzunluğu veya gerçek uzunluğu tespit edilir. Yün lifinde mevcut kıvrımların açılmasıyla tespit edilen gerçek uzunluğun, kıvrımların az veya çok oluşuna göre, normal uzunluğun 1,2-1,9 katı olacağını belirtilmişti. Uzunluk bakımından mütecannis olan liflerde her numuneden 50 kadar kılın bu şekilde ölçülmesi gerçek uzunluk bakımından fikir edinmek için yeter sayılır. Tecanüsü iyi olmayan yün numunelerinde ise bu maksatla en az 100 lifin ölçülmesi gerekir. Eğer yünler karışık yapağılı numunelere ait ise, alt ince yünlerle üst kaba kıllardan yeteri kadar kılın ayrı ayrı ölçülmesi ve uzunluk ortalamalarının bulunması lazım geldiği unutulmamalıdır. Çünkü merinos ve benzeri gibi ince, çok kıvrımlı yünlerde gerçek uzunlukla normal duruşlu uzunluk arasındaki fark büyüktür. Buna karşılık kaba , karışık ve kıvrımları az olan yapağılarda bu fark küçülmektedir. Halbuki mütecannis yapağılarda lifler arasındaki hakiki uzunluk farkı daha azdır. Bunlarda ortalama uzunluk hakiki durumu daha kesin bir şekilde ifade edilebilir. Karışık yapağıların uzunlukları arasında sınır farkı vardır. Üst kaba kıllarla, alt ince lifler ayırt edilmeden uzunlukları birbiri içinde ifade edilirse yanlış, sonuçlar elde edilebilir. 2.1.2 Demet veya Stapel Uzunluğunun Saptanması: Koyunlardan elde edilen yün gömlekleri açma ve tarama işlemlerine tabi tutulmadıkça lifler bir arada lüleler halinde bulunur. Bundan dolayı yünlerin demet halindeki uzunluğu bahis konusu olunca, önce lülelerin normal uzunlukları dikkate alınır. Bunların yetiştirici bakımından önemi büyüktür. Aynı zamanda yünlerin gömlek halinde şanslarında da önem taşır. Fakat yünler her zaman bu halde bulunmaz. Yetiştiriciden tüccara veya endüstriciye intikal eden yünler sıra ile bazı değişik işlemlere tabi tutulur. Her işlem safhasında bu yünler ekspertiz ve kontrol edilebildikleri gibi, son zamanlarda kops halinde alınıp satılma işlemleri daha artmıl bulunmaktadır., işte bu halde yün liflerinin uzunlukları tespit edilmek istenirse demet veya ştapel uzunluklarının tayin edilmesi daha uygun olur. Bu işlem yün tasnifçi ve eksperlerinin uyguladıkları çekme usulü veya laboratuarlarda uygulanan aletler yardımıyla yapılır. Yün tasnifçi ve eksperlerinin uyguladıkları çekme usulü basit ve pratik olur. Pamukta uygulanan pulling usulüne benzer. Bunun için yün partisini temsil edebilecek bir tutam numune alınır. İki elle ucundan tutularak çekilir. Ayrılan kısımlar birbiri üzerine konularak tekrar çekilir ve bu işleme lifler paralel duruma gelinceye kadar devam edilir. Daha sonra bu demetin lif uçları aynı hizaya getirilir ve sağ elle bir taraftan tutulup sol elle serbest kalan uçlar grup grup çekilerek bir kadife üzerine uzunluk sırasına göre dizilir. Bu suretle uzunluk bakımından birbirinden farklı lif grupları elde edilmiş olunca bir cetvel yardımıyla uzunlukları ölçülür ve ortalama uzunluk hakkında bir fikir alınmış olur. 2.2. Yün Liflerinde Uzunluk Ölçüm Metotları: 2.2.1. Sorter Aleti ile Uzunluk Saptanması : Daha hassas ve doğru sonuçların alınabilmesi için lif uzunluklarının alet yardımıyla tespit ve tayin edilmesine ihtiyaç vardır. Bu maksatla çeşitli metodlar ve aletler geliştirilmiştir. En yaygın olanı sorter usulüyle lifleri uzunluk gruplarına ayırmaktır. Bu suretle demet halinde veya bir topstan lifler uzunluklarına göre küçük gruplara ayrılır. Bu gruplar tartılır,uzunluk ve ağırlık arasındaki sıkı ilişkilerden yararlanılarak çeşitli değerler elde edilir. Yün liflerinin stapel uzunluğunun saptanmasında en çok sorter aleti olarak tanınan Johennsen-Zweigle, Suter-Web veya Schlumberger stapel aletleri kullanılır. Sorter Tarağı Bunlarda belli aralıklarda birbirine paralel olarak sıralanmış ince dişli iki tarak grubu vardır. Bu tarak grupları ya aynı alet üstünde monte edilmiştir, yada iki ayrı parça halindedir. Her grupta bulunan bu tarakların diş sırası aşağı veya yukarı hareket edebilir. Genel olarak yün liflerinin uzunluk tayininde taraklar arası mesafe 10 mm olacak şekilde ayarlanmıştır. Lif uzunluğunu tespit etmek için önce demet veya tops halindeki yün numuneleri taranır ve belli ağırlıkta lif alınır. Pratikte genel olarak bir numune için 1gr:1000 mg lif alınır. Bu numune birinci tarak grubunun üstüne yatırılır ve tarağın dişleri arasına bastırılır. Bundan sonra en dışta kalan tarak aşağıya düşürülerek iki sıra arasında kalan lif uçları meydana çıkarılır. Bu lifler özel bir pensle uçlarından tutularak çekilir. Ve ikinci tarak grubu üzerine daha itinalı lif uçları bir hizaya gelecek şekilde yatırılır. Daha sonra ikinci grubun ikinci dişli sırası tekrar aşağıya düşürülür ve yeniden bazı liflerin uçları meydana çıkarılır. Aynı şekilde bu liflerde pensle çekilerek ikinci tarak grubu üzerine bulunan birinci lif demeti üzerine yatırılırken bir taraftaki lif uçlarının daha önce aynı tarakların üstüne yatırılmış lif uçlarıyla aynı hizaya gelmeleri sağlanır Bu işleme birinci tarak grubundaki lifler sona erinceye kadar devam edilir. Ve çekilen lifler ikinci tarak grubu üstünde birer uçları aynı hizaya gelecek şekilde toplanarak düzgün bir stapelin meydana gelmesi sağlanır. Bu işlem birkaç kez tekrarlanınca istenilen düzgünlükte lif uçları bir araya toplanmış olur. Bundan sonra dişler arasından çekilen lifler sıra ile uzunluk gruplarına siyah zeminli kadife üzerine dizilir ve cetvel yardımıyla uzunlukları sıra ile ölçülüp kaydedilir. Daha sonra her grubun ağırlığı teker teker hassas terazilerle tartılır ve kendi uzunluk grubuna yazılır. Bu lifler uzunluklarına göre yanyana dizilecek olursa bir diagram meydana çıkar. Buna stapel diagramı denir. Bu diagram dikdörtgene ne kadar yakınsa iplikçilik bakımından o kadar makbul sayılır. Zira numunenin tecanüsü o kadar yüksek demektir.  Materyal ve Metod a) Materyal Özellikleri: Materyal merinos yünü olup tarak bandı halindedir. 1) Yerli yün Ortalama uzunluk: 8.95 cm Kopma mukavemeti: 13.13 pound Uzama : % 27.33 2) Avustralya yünü Ortalama uzunluk: 10.51 cm Kopma mukavemeti: 10.2 pound Uzama: %34 3) Yeni Zellanda yünü Ortalama uzunluk: 8.99 cm Kopma uzunluk: 14.16 pound Uzama: % 28.66 b) Metot Araştırma için önce elde 3 tip numunenin pens metodu ile lif uzunlukları saptanmış sonra aynı numuneler wira metodu ile ölçülmüştür. Her numune için bir metot 300 ölçüm yapılmış, toplam 1800 değer elde edilmiştir. Bu değerler hipotez testi ile değerlendirilmiştir. c) Deney Sonuçları Pens metodu ile elde edilen değerler Yerli yün Avustralya yünü Yeni Zellanda yünü n: 300 n: 300 n: 300 x: 2702.03 x: 3166.64 x: 2699.3 x: 28369.84 x: 35400.35 x: 27765.87 x: 9.0 x: 10.55 x: 8.99 s: 3.672 s: 2.570 s: 3.410 s: Standart sapma Wira metodu ile elde edilen değerler Yerli yün Avustralya yünü Yeni Zellanda yünü n: 300 n: 300 n: 300 x: 2733.65 x:3144.5 x:2677.5 x: 27667.9 x: 35704.25 x: 27456.25 x: 8.99 x: 10.48 x: 8.92 s: 3.383 s: 3.029 s: 3.450 Toplam değerler Wira metodu Pens metodu n: 900 n: 900 x: 8220.5 x: 8567.65 x: 90787.25 x: 91535.9 x: 9.467 x: 9.51 s: 3.355 s: 3.217 d) Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Güvenlik sınırı % 95 olarak kabul edilip yapılan hesaplara göre elde edilen (t) değerleri örnek sayısına isabet eden ( tt) değerleri ile karşılaştırılarak bir değerlendirme yapılacaktır. Güvenlik sınırı % 95 için tt : 1.960 Hipotezin kabulü için tp < tt Hipotezin reddi için tp > tt tt: tablo değeri tp: hesap yoluyla bulunan değerler H0 : µ pens = µ wira H1 : µ pens ≠ µ wira α: 0.05 x wira: 3.46 x pens: 9.51 s wira: 10.809 s wira : 10.354 N1: 900 N2 : 900 Sk = (N1-1) S²1 + ( N2-1) S²2 N1 + N2 -2 = 10.575 tp = x1 – x2 . √Sk²(1/n1 + 1/n2) =0.351 Elde edilen değer tt tp şeklinde olduğu için hipotez kabul edilir. İki metod ile elde edilen ölçüm değerleri arasında fark yoktur. e) Sonuç Bilindiği gibi lif uzunluğu lifin kalite ve değerini gösteren en önemli özelliklerden biridir. Uzunluk ölçümünde metodlar arası yaplan istatistiki araştırmada aynı lif grubu için benzer değerler elde edilmiştir. Değerler arasında büyük bir fark yoktur. Metodlar kullanılabilirlik açısımdan incelendiğinde ; Wira aleti ile kısa zamanda daha fazla ölçüm yapılabilmesi, elde edilen sonuçların frekans değerlerinin makine üzerinden kolayca okunabilmesi en büyük avantajıdır. Fakat maliyet açısından dezavantaja sahiptir. . 3. YÜN LİFLERİNDE MUKAVEMET: 3.1. YÜN LİFLERİNDE MUKAVEMET TESPİTİ: Bir tek elyafın veya elyaf demetinin kopmaya karşı gösterdiği dayanma gücü kopma mukavemetini verir. Islak haldeyken mukavemet kuru haldeki mukavemetinden %10-15 daha azdır. Yün oldukça dayanıksız bir liftir. Az miktarda hidrojen bağı oluşturmasından dolayı gerilme direnci ve kopma mukavemeti de düşüktür. Yün ıslandığında dayanıklılığı daha da azalır. Çünkü su molekülleri polimerdeki hidrojen bağlarının kopmasına ve amorf bölgelerdeki tuz bağlarının hidrolizine sebep olur. Pamuk ve keten gibi bitkisel elyafla karıştırıldığında onlardan daha dayanıksızdır. Genel olarak yün liflerinde mukavemet denilince ‘liflerin kopuncaya kadar dayandıkları kuvvetin ağırlık olarak ifadesi’ anlaşılır. Başka bir deyişle ‘liflerin bir kuvvet etkisi altında kopmaya karşı gösterdikleri dayanma gücüdür’ denilebilir veya liflerin kopması için gerekli en az ağırlık demek olur,ki bu,genellikle gramla ifade edilir. Dokumada kullanılan liflerde incelik ve uzunluktan başka aranan öteki önemli niteliklerden biri de mukavemettir. Yün liflerinden yapılan iplik olsun,kumaş ve diğer bir mamul olsun meydana gelinceye kadar pek çok mekaniksel darbe ve dokumada kullanılan liflerde incelik ve uzunluktan başka aranan öteki önemli niteliklerden biri de mukavemettir. Bunlar meydana getirildikten sonra kullanılmaları sırasında yine birtakım sürtünme ve basılmalara maruz kalacak,zaman zaman yıkanacak ve ütülenecektir. Sağlam kumaş sağlam lifli yünlerden yapılır. Yün liflerinde mukavemet,incelikleri ve mıh kanalı ihtiva edip etmemeleri ile orantılıdır. Ayrıca fibril yapıları ve kimyasal bağların lif mukavemeti üzerine etkili olabilecekleri söylenebilir. Lifler kalınlaştıkça lif mukavemetlerinin arttığı anlaşılabilir. Fakat lif mukavemeti fazla olan yünlerden yapılacak ipliklerin mukavemetleri,ince kaliteli yünlerden yapılacak ipliklerden daha mukavim ve sağlam olacak demektir. Zira eşit kalınlıktaki iki iplikten biri ince,öteki kalın liflerden yapılmış ise,bunların mukavemeti birbirinden farklıdır. Çünkü kalın liflerden yapılan ipliğin belli alanda daha az aysıda lif vardır. Buna karşılık ince liflerden yapılan iplikte ise aynı alanda daha çok sayıda lif bulunur. Bundan dolayı liflerde mukavemet karşılaştırmaları yapılırken yalnız mutlak mukavemetleri incelenmekle yetinmemeli,ayrıca bunların rölatif mukavemetleri de tespit edilmelidir. Bu suretle ancak tam ve kesin bir kanaat edinmek mümkün olur. Liflerde mukavemet kalıtsal bir kabiliyettir. Bununla beraber lif mukavemeti üstüne kişisel kabiliyet,iklim,beslenme ve bakım koşulları,kırkım şekli ve işleme tekniği…vs gibi çeşitli faktörlerin etki yaptıkları görülür,işte bu nedenlerle liflerin gerek satışları,gerekse işleme sırasında mukavemet bakımından ayrıca incelenmelerine lüzum hasıl olur. Aynı şekilde yün liflerinin mukavemetleri üzerinde yapılan diğer araştırmalarla çevre nisbi rutubetinin %40-80 arasında artmasının lif mukavemetlerinin yükselmesine sebep olduğu saptanmıştır. Yün liflerinin demet halindeki mukavemetleri üzerinde yapılan araştırmalar sonunda incelik ile mukavemet arasındaki ilişkinin bulunduğu daha açık bir şekilde anlaşılmıştır. Bu hususta Güney Afrika merinos yünleri üzerinde Bosmann,Waterston ve Van Wyk tarafından yapılmış olan araştırmalar önem taşır,ileri sürülen bu hususların doğruluğu aşağıdaki tabloda da görülür. Çeşitli Yün Topslarında İncelik ve Mukavemet İlişkileri: KOPMA MUKAVEMETİ RÖLATİF MUKAVEMET Derece İncelik Lif sayısı Demette Tek lifte cm/kg %var.emsali (mikron) (takriben) (kg) (gr) 80 19.5 2990 14.3 4.78 1597 1.7 70 20.8 2630 13.8 5.25 1546 1.0 64 21.9 2380 14.0 5.88 1564 2.3 60 24.8 2060 14.7 7.14 1649 1.2 58 26.9 1850 15.6 8.43 1743 1.2 56 30.4 1570 16.2 10.32 1816 1.6 50 33.0 1230 17.0 13.82 1903 1.3 48 34.8 1050 16.7 16.00 1877 2.0 46 36.6 940 17.1 18.19 1904 2.5 44 38.3 850 17.3 20.35 1929 1.3 40 39.3 750 18.4 23.59 2053 1.4 36 740 19.0 25.86 2124 2.0 Matthews,Textile Fibres1948,sf. 538 Burada demetler80s,70s,60s,58s ve 56s dereceleri için 2 inç uzunluğunda ve 60mgr ağırlığında;aynı şekilde 50s,48s,46s,44s,40s ve 36s dereceleri için 3 inç uzunluğunda ve 90 mgr ağırlığında lif demetleri kullanılmıştır. Aynı denemeler ABD’de yapılmış olup Amerikan Tops Standartlarınca tespit edilen değerler cetvel 22’de belirtilmiştir. Bu gibi denemelerde ortalama değerin hesaplanabilmesi için her derecenin 10 defa denenmesi gerekli görülmektedir. Yün Topslarında İncelik ve Mukavemet İlişkileri: Kopma Mukavemeti Rölatif Mukavemet Derece İncelik Tek Lif Sayısı Demet Tek Lif cm2/kg %varyasyon (micron) takriben (kg) (gr) 80 19.5 3000 13.7 4.57 1527 1.6 70 20.0 2840 13.7 4.82 1517 1.6 64 21.8 2350 13.3 5.66 1499 3.9 62 23.5 2060 13.2 6.41 1477 3.8 60 24.7 1820 13.3 7.31 1490 2.2 58 25.8 1680 13.5 8.04 1510 1.3 56 27.7 1450 14.7 10.14 1649 1.2 50 30.2 1260 14.4 11.43 614 2.7 Matheww,Textile Fibers 1948 st. 539 Yukarıda çevre nisbi rutubetinin artmasıyla bunun etkisi altında yün liflerinde mukavemetin arttığı belirtilmiştir. Fakat bu hal tamamıyla ıslanan yün liflerinde aksi bir durum yaratır. Islak liflerin mukavemetleri kuru olanlara nazaran daha düşük olur. Aşağıdaki tablo bu durumu açıkça göstermektedir. Buna göre ıslanan lifler %10-25 arasında bir mukavemet kaybına uğramaktadırlar. Tops D. Kuru Islak Kayıp% Topa D. Kuru Islak Kayıp% 80s 1525 1197 21.5 50s 1614 1321 18.1 70s 1537 1199 22.0 48t 1877 1544 17.8 64s 1499 1212 18.3 46t 1904 1643 13.9 62s 1477 1244 15.8 44s 1929 1633 15.4 60s 1490 1269 14.8 40s 2053 1751 44.8 58s 1510 1300 13.9 36s 2124 1835 13.7 56s 1649 1300 21.1 3.2. Liflerde Mukavemet Saptama Usulleri: Yün liflerinde mukavemet tek liflerde ve demet halinde olmak üzere iki şekilde tayin ve tespit edilebilir. Bu maksatla uygun olan çeşitli aletler kullanılır. Fakat bazı hallerde daha çabuk bir hükme varabilmek için bunun pratik olarak tayin edilmesine ihtiyaç duyulabilir. Bunun için pratik yetişmiş eksperler yün lülesini veya demetini iki ucundan tutup çekerek gerdirdikten sonra orta parmak yardımıyla bir yaya vurur gibi birkaç defa dokunurlar. Bu şekilde kılların çekmeye karşı gösterdikleri dayanıklılıktan ve gergin halde iken orta parmağın dokunması ile çıkardıkları sesten kılın sağlamlık ve mukavemeti hakkında bir hüküm çıkarabilirler. Bu deneme birkaç kere tekrarlanınca daha kesin bir sonuç elde edilebilir. 3.2.1. Tek Liflerde Mukavemet Saptanması: Kesin bir sonuç elde etmek için liflerin teker teker veya demetler halinde bir alet yardımıyla mukavemetinin tayin ve tespit edilmesi gerekir. Bu maksatla kullanılan mukavemet aletleri çok ve çeşitlidir. Bilhassa tek liflerin mukavemetlerini ölçmek için Polkeit,Deforden ve Schopper aletleri kullanılır. Schopper Aleti Schopper aletinde lifler (DIN DVM 3801 standartlarına göre) 20 saniyede kopacak şekilde ayarlanmaktadır. Ayrıca çene aralıkları sabit tutulur. Bu aralığın 10 mm olarak ayarlanması,işi her bakımdan kolaylaştırır. Ayrıca işaret koluna 50,75,100 kg lık ağırlıkların takılmasıyla aynı alette çap kalınlıkları ve mukavemetleri oldukça farklı olan yün liflerinin denenmesi sağlanabilir. Bu aletin ön kısmında iki skala vardır. Üstteki skala lifin mukavemetini,alttaki ise % uzamayı tayin edebilecek şekilde düzenlenmiştir. Sağlamlığı denenecek lifler aletin çenelerine takıldıktan sonra hareket kolu noktasından başlamak ve küçük bir göstergeyi sürüklemek maksadıyla harekete geçirilir. Bu şekilde life gittikçe artan bir kuvvet uygulanmış olur. Buna karşı koymak isteyen lif nihayet bir yerden kopar,işte bu kopma anında hareket kendiliğinden durur ve gösterge sabit kalır. Gösterge yardımıyla bu aletin üst skalasında okunan değer aşağıdaki şu formüle uygulandığı zaman lifin gram olarak kopma mukavemeti hesaplanmış olur. Kopma mukavemeti= (S) değer x ağırlık / 100 Eğer bu denemelerde çeneler arasına takılan lifin kıvrımlarından iyice kurtulması ve kafi derecede gerdirilmesi için ayrıca bir ağırlığın eklenmesi gerekiyorsa yukarıdaki formülle elde edilen sonuca ayrıca ağırlık miktarının eklenmesi gerekir. O zaman formül: Kopma mukavemeti=[ (S) değer x ağırlık / 100]+g Yukarıda tarif edildiği şekilde kopma mukavemeti hesap edilen bir lifin veya liflerin çap genişlikleri bilinirse rölatif mukavemetlerinin de hesap edilerek kopma anında lifin bir birim alanına isabet edilen ağırlığı bulunabilir. Bunun için aşağıdaki formülden yaralanılır. Rölatif mukavemet = kopma mukavemeti / π r2 Bu formülde (r) lifin yarıçapını , (π) = 3.1416 yı ifade eder. Bu suretle rölatif mukavemet mikron kareye gram veya mm2 ye kg olarak belirtilmiş olur. Bunu bir örnekle açıklamak mümkündür. Şöyle ki; 30 mikron inceliğinde olan bir lifin kopma mukavemeti 14 gr olarak tespit edilmiş olursa,bunun rölatif mukavemeti :mikron2 ye 0.020 gr,mm2 ye = 20 kg olur. Yün liflerinin rölatif mukavemetleri bazı maden telleri ile karşılaştırılırsa bunların altın tellere eşit mukavemet gösterdikleri anlaşılır. Bu hususta bir fikir verebilmek için maden tellerinin inch kareye gösterdikleri rölatif mukavemetlerini belirtmek yeterli olur. Yün lifleri 17 ton Bakır teli 18 ton Altın teli 17 ton Alüminyum teli 12 ton Gümüş tel 19 ton Aynı şekilde yün lifleri diğer hayvansal liflerle karşılaştırılacak olursa ve insan saçının 1 mm2 ye gösterdiği 2439 gr ı esas alıp 100 kabul edersek: At ve deve kıllarında rölatif mukavemet %75 Tiftik kıllarında rölatif mukavemet %90 Alpaca kıllarında rölatif mukavemet %72 İnce ve orta yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %70 Uzun yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %80 Merinos yapağılarda kıllarında rölatif mukavemet %62 olduğu görülmüştür. 3.2.2. Demet Halindeki Liflerde Mukavemet Saptanması : Yukarıdaki açıklamalardan anlaşıldığı gibi, tek liflerin mukavemet saptamaları çok zaman alıcı ve yorucudur. Çünkü tek veya birkaç lifin mukavemet denemesini yapmak yeterli değildir. Doğru bir sonuç elde etmek için daha çok sayıda lifin mukavemetleri bu şekilde tespit edilmeli ve sonunda bunların ortalama mukavemetleri hesaplanmalıdır. Bu sakınca,liflerin demet halinde mukavemetlerini tayin etmek suretiyle giderilebilir. Bunun için denemesi yapılacak liflerin demetleri şu şekilde hazırlanır: Yün numunelerinden partiyi temsil edebilecek birkaç tutam lif alınır. Bunların herbiri güzelce taranarak belli uzunluktan daha kısa olanları ayrılır, aynı zamanda lifler birbirine paralel duruma geçirilir. Daha sonra bunların ortalama uzunlukları dikkate alınarak 25mm,50mm veya 75mm uzunlukta demetler halinde kesilir ve her biri hassas terazilerde tartılarak 25mm lik uzunluk için 30 mg, 50 mm lik uzunluk için 60 mg ve 75 mm lik uzunluk için 90 mg ağırlık olacak şekilde hazırlanır. Ancak bu demetler için %10 eksik veya fazla tolerans kabul edilebilir. Presley Aleti Tartıdan sonra lif demetlerinin her biri 5 er mm lik aralıklarla 5 lik gruplar halinde alttan ve üstten olmak üzere iki ucundan şeritler halinde yapıştırılır,karışmamaları için işaretlenir ve sonra demetleri birbirine bağlayan yapıştırıcı şeritler kesilerek lif demetleri ayrı yarı hazırlanmış olur. Bu şekilde hazırlanan lif demetlerinin tops veya iplik fitillerinin mukavemetleri koparılmak suretiyle ,prensip bakımından yukarıda tarif edilen aletler yardımıyla tayin edilir. Bunun için lif demetleri aletin çene aralarına yerleştirilerek kopma denemelerine tabi tutulur. Kopma anında aletin göstergesinde işaretlenen değer okunur ve daha önce bu demete ait ağırlığın yanına kaydedilir. Denemeler sona erince her demetin kopmasına ait değer kendi ağırlığına bölünmek suretiyle kopma mukavemeti hesaplanmış olur. Bu değerlerden faydanılarak lif demetlerinin bir birim alana isabet eden rölatif mukavemetleri de bulunabilir. Bu şekilde 1 cm ye isabet eden ağırlık kg veya inch2 ye isabet eden ağırlık pound olarak hesap edilebilir. 4. Yün Liflerinde Uzama Yeteneği ve Esneklik : Yün lifleri, diğer dokuma maddelerinde olduğu gibi,herhangi bir kuvvet çekimine maruz kalınca kopmadan önce, molekül yapısında husule gelen önemli değişiklikler eya nedeniyle, az veya çok uzamak suretiyle bu kuvvete karşı koymaya çalışırlar. Bu kuvvet eğer lifler kopmadan önce kaldırılacak olursa zamanla yün liflerinin eski normal hallerini alabildikleri görülür. Bu,reversible bir özellik olup, buna esneklik veya esneme yeteneği denilir. Halbuki aynı kuvvet lif kopuncaya kadar uygulanırsa liflerin kopma anına kadar uzadıkları görülür. Kopma anında kaydedilen uzunluğa liflerin uzama yeteneği denir. Lifler bu derece uzatıldıktan sonra kopma anına çok yaklaşınca kuvvet kaldırılırsa bu liflerin eski halini kolay kolay alamadıkları görülür. Çünkü bir lif esneklik derecesini belli eden sınırı aşarak uzamaya devam ederse esneme yeteneğini tamamen yitirebilir. Bu bakımdan liflerin uzama yeteneği ile esneklikleri arasında bir farkın bulunduğu görülür. Bu , molekül zincirlerinin sıralanış ve diziliş düzenleriyle yakından ilgilidir. Liflerin fazla uzatılması molekül zincirleri arasındaki bağları koparır veya ortadan kaldırırsa esneklik sınırı aşılmış olur. Şekil 46 nın incelenmesinden , mukavemet tayini için kullanılan aletlerin çeneleri arasına takılmış olan yün lifinin,alet harekete geçmeden önce normal gerginliğini aldığı,herhangi bir direnme göstermediği,fakat %2-3 kadar bir uzamanın meydana gelmiş olduğu görülür. Ancak lifin çekme kuvvetine karşı direnmeye başlaması ile uzamanın kendini gösterdiği ve gittikçe artan bir kuvvetle çekilen bu lifte uzamanın önce yavaş olduğu,daha sonra hızlandığı ve son hududa yaklaştığı zaman azaldığı tespit edilebilir. Speakman çalışmaları ile yün liflerinin,%30 oranında uzatıldıkları zaman,esneklik özelliklerinde bir şey kaybetmediklerini göstermiş bulunmaktadır. Bu denemelerde aynı lifin 24 saat ara ile aynı kuvvet etkisi altında uzatıldığı halde eski haline dönebildiği tespit edilmiştir.%30 oranında uzatılan bu lif her iki halde de hemen hemen aynı esneme grafiğini göstermiştir. Fakat lifin uzatılmasında bu sınırın üstüne çıkılırsa durumun değiştiği belirtilmiştir. Bu açıklamalardan sonra işaret etmek lazımdır ki;dokumacılıkta kullanılan bütün yün liflerinin hepsi aynı esneklik ve uzama yeteneğine sahip değildir,içinde mıh kanalı bulunmayan liflerin daha esnek,mıh kanalı bulunan liflerle kaba kıllarda esneklik daha az olur. Bu nedenle ince kaliteli yünlerden yapılan elbiselerin ütü ihtiyacı daha azdır. Kaba yünlü elbiselerin diz,dirsek ve diğer oynak kısımlarında husule gelen potlukları sık sık ütülemekle gidermek lazımdır. Bu arada nispi rutubetin ve sıcaklığın yünün esneklik ve uzama kabiliyeti üzerine geniş çapta etki yaptığını ayrıca işaret etmek lazımdır. Rutubet %40 dan %80 e çıktığı zaman yünlerde esneme kabiliyetinin %15 kadar arttığı görülür. Tek liflerde kopma mukavemet denemeleri yapılırken Schopper ve benzeri mukavemet aletleri kullanılırsa,mukavemet konusu incelenirken işaret edildiği gibi,uzama kabiliyetlerini de tespit etmek mümkün olur. Mukavemeti tespit edilmek istenen lifin Schopper mukavemet aletinin çeneleri arasına takılması bitince alet çalıştırılır ve ayrı,bir kol ikinci skalayı harekete geçirerek kopma vuku bulunca otomatik olarak bu skala durduğu anda verilen rakam aşağıdaki formüle göre değerlendirilirse uzama kabiliyeti,lfin hakiki uzunluğuna nazaran % olarak hesaplanmış olur. % uzama = okunan değer x 100 çene ağırlığı (mm) Ayrıca bu alette kopma mukavemetini ve % uzama kabiliyetini kaydederek gösterebilecek grafik çizme tertibatı vardır. Lüzum görülünce bu sistem çalıştırılmak suretiyle grafik kağıdı üzerine liflerin bu özellikleri ayrıca tespit edilebilir. 5. Yün Liflerinde Kıvrım: Yün liflerinin üzerindeki kıvrımlar iplik yapımında büyük önem taşır. İnce lifler çok kıvrımlıdır. Kıvrım sayısı ve şekli,yünün kalitesini belirler. Yün lifinde üç türlü kıvrım vardır. Yünlerde lif uzunluğu incelenirken gerçek uzunlukları ile normal uzunlukları arasında önemli farkların bulunduğu belirtilmiştir. Bu fark liflerin az veya çok kıvrımlı olmalarından ileri gelir. Pratikte bir tek lifin değil,lif lülesinin uzunluğuna isabet edecek kıvrım sayısı önem taşır. Tek yün liflerinde kıvrımlar biçimlerine göre; açık, normal ve yüksek kıvrımlı diye ayrılır. Kıvrım biçimleri dikkate alınınca lif boyunca bulunan kıvrımların belli uzunluktaki sayılarının değişik ve birbirinden farklı olduğu anlaşılır. Bu kıvrımların meydana gelişi hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bunların, son zamanlarda, lif teşekkül ettiği sırada,foliküllerde şekillendikleri kabul edilmektedir. Daha önce işaret edildiği gibi,folikül gerici kaslarının bu şekillenmede rol oynadıkları ifade edilir. Buna göre gerici kasların periyodik hareketleri vardır ve 8 gün devam eden bu hareketlerin ilk 4 gününde kaslar yavaş yavaş gerilir. Son dört günde ise aynı şekilde yavaş yavaş gevşer. Genellikle kıvrım sayısı ile yün inceliği arasında yakın bir ilişki vardır,ince lifli yünler daha kıvrımlı olur. Bu nedenle yünlerin kaliteleri tespit edilirken kıvrım sayıları ve kıvrım şekilleri dikkate alınır. Bununla beraber bazı ince yapağılı koyun ırklarında kıvrımsız veya az kıvrımlı (Doggy) yapağıların meydana gelmesi foliküllerde bu periyodik hareketlerin aksamasından veya hiç meydana gelmemesinden ileri gelir. Birçok kimseler tarafından ondülasyonun kalıtım derecesi %40-50 arasında hesap edilmektedir. Dikkatli yapılan seleksiyonlarla bu dereceleri düşürmek ve daha iyi bir sonuç alabilmek mümkün olmaktadır. 5.1. Yün Liflerinde Kıvrım Biçimleri: Açık kıvrımlı yünlerde kıvrım kavisinin yüksekliği taban genişliğinden daha azdır. Kıvrımlar alçaldıkça bu kavis bazen dalgalı bir biçime yaklaşır. Açık kıvrımlar genel olarak uzun tarak yapağılara mahsustur. Bunların dalgalı biçimlerine ise karışık yapağılı koyunlarda rastlanır. Normal kıvrımlı liflerde kıvrımın taban genişliği ve kıvrım yüksekliği birbirine eşit gibidir. Yüksek kıvrımlarda ise,taban genişliği kıvrım yüksekliğinden daha az olur. Liflerde bulunan kıvrım şekli ve sayısı bunların iplik olma kabiliyeti üzerine etkili olur. Çok kıvrımlı liflerin, iplikleri ince,sağlam ve düzgündür. Bu özelliklerin iplik eğrilmesi sırasında liflerin birbirleriyle iyice sarılabilmelerinden ileri geldiği görülür. Bilindiği gibi,yün gömleğinde kıllar gruplar halinde bulunur. Bundan dolayı bir arada bulunan liflerin kıvrım şekilleri hücre ve lüleleri ayrıca kıvrımlı ondüleli dalgalar halinde olduğundan çeşitli koyunların lüle şekilleri ve gömlek yapıları birbirinden farklı olur. Bu hale yünlerin, ondülasyonu da denir. Yünlerin tasnif ve kontrolünde bilhassa ondülasyondan ileri gelen lüle dalgalarının biçimleri göz önünde tutulur. İnce yapağılı merinos yünlerinde ondülasyon dalgaları belirli,oldukça düzgün,derin ve sıktır. Buna karşılık yünler kabalaştıkça dalga şekilleri açılmaya ve genişlemeye başlar. Çok kaba liflerde dalgalar tamamen kaybolmuş olur ve lüleler düz bir şekil alırlar. Yetersiz beslenme sonunda da yapağıların düzleştiği görülür. Bu hal bir kusur olup bunlara doggy yani kıvrımsız yapağı da denilir. 5.2. Yün Liflerinde Kıvrım Sayısının Saptanması: Liflerde kıvrım sayısını ölçmek için krimpmetre denilen bir alet kullanılır. Bu alet oldukça basittir. Eşit 9 ve ya 14 köşeli ve kenarları dişli olan madensel bir levhadan ibarettir. Eşit kenarların her biri 1 inch boyunda,yani 2.54 cm uzunluğunda olup sıra ile 5 den 18 e kadar diş ihtiva ederler. Lif veya lülelerin kıvrım sayıları işte bu dişli kenarların yardımıyla ölçülür. Bu maksatla lifin orta kısmında bulunan kıvrımlar aletin hangi kenarına tam olarka intiba ederse kıvrım sayısı buna göre ifade edilir. Krimpmetre bulunmazsa, liflerdeki kıvrım sayısını düz bir cetvelle ölçmek de mümkündür. Bu suretle 1 cm veya 1 inch uzunluğundaki kıvrım sayısı saptanır. İnce merinos yünleriyle mıh kanalı bulunmayan alt ince yünlerde kıvrım sayısı fazla ve şekilleri küçük olduğundan teşkil ettikleri lülelerin dalgalarının düzgün ve sık ondüle şekilli oldukları görülür. Orta kaliteli yünlerin kıvrımları birinciden daha büyükçe olduğundan lüleleri nispeten daha açık ve kıvrımlar açık olduğundan lüleleri az dalgalı veya hiç dalgasız olur. Yün liflerinde kıvrım biçimi ve sayısının bilinmesi yünün incelik ve kalitesi hakkında fikir ve kanaat edinmeye kafi geldiğinden bazı araştırıcılar liflerde kıvrım sayısı ile incelik arasındaki ilişkiyi ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu maksatla Duerden’s yaptığı araştırma ve müşahadelerle Güney Amerika yünlerinde de görünen ilişkinin bulunduğunu, Von Bergen de benzer ilişkilerin Amerika Birleşik Devletleri yünlerinde bulunduğunu tespit etmiştir. Bunları daha basit bir şekilde bildiğimiz ölçülerle ifade edersek; 1 cm uzunluğunda bulunan kıvrım sayısı olarak gösterilebilir. Eskiden yünlerin endüstrideki kullanılma yerlerinde kıvrımlarına daha çok önem verilirdi. Çok kıvrımlı yünler bilhassa çuha yapımında , açık kıvrımlılar kumaş yapımında tarak yünü olarak kullanılırdı. Fakat son zamanlarda kıvrım sayısının bu bakımdan önemi azalmıştır. Bazı teknik müdahalelerle, çok ince ve üstün kabiliyetli olmadıkları halde bazı yün çeşitlerinden çuha yapmak mümkün olmaktadır. 6. Yün Liflerinde Yaylanma Yeteneği: Bir tutam lif demetini sıkıştırdıktan sonra,basıncın kalkması ile demetin eski biçimini ve hacmini almasına yaylanma yeteneği denir. Halı ,döşemelik ve yatak yapılacak yün liflerinde bu özellik aranır. Yumuşak yünlerde bu yetenek azdır; sert ve karışık lifler bu özelliğin gerektiği durumlarda en uygundur. Bu hal liflerin sertlik ve yumuşaklık dereceleri ile yakından ilgilidir. Genellikle sert liflerin yaylanma kuvvetleri daha yüksektir. Yumuşak karakterli lifler çok defa baskı altından kurtulduktan sonra eski şekillerini kolay kolay alamazlar. Bir lifin medullasının olması yaylanma kabiliyeti üzerine olumlu etki yaptığı ifade edilebilir. Buna karşılık esneme kabiliyeti yüksek olan liflerin yaylanma kabiliyetlerinin de yüksek olacağı söylenemez. Bundan dolayı halı ve kilim yapımında mıh kanalı bulunan sert ve karışık lifler tercih edilir. Aynı şekilde yatak doldurma işlerinde kaba lifli yapağıların kullanılmasın nedeni buna dayanır. Bu gibi liflerin eğrilme ve bükülme kabiliyetleri oldukça düşüktür. Liflerde bu özellik ancak subjektif şekilde anlaşılabilir. Yaylanma kabiliyetinin objektif usullerle tespit edilebilmesi bugüne kadar mümkün olmamıştır. Ancak Winson yaptığı araştırmalarla bu özelliği objektif olarak tespit edebilecek bir aleti geliştirebilmek için uğraşmaktadır. 7. Yün Liflerinde Rijidite-Sertlik ve Yumuşaklık: Liflerin iplik eğirimle sırasında büküme karşı gösterdikleri mukavemet sertlik dereceleri ile oranlıdır. Kaba ve hırçın yapılı yün liflerinin rijiditesi ötekilerden daha yüksektir. Liflerin eğrilme ve bükülme kabiliyetlerine etkili olduklarından inceliği aynı olan liflerden yumuşakça olanlar iplik yapımına daha çok elverişlidir. Liflerin sertlik özellikleri ancak dokunmak ve avuç içinde sıkılmak suretiyle subjektif bir şekilde anlaşılabilir. Bu özellikleri hassas bir şekilde ve mekanik tarzda tayin edebilecek ve formülle ifade edebilecek usuller henüz ortaya konulmuş değildir. 8. Yün Liflerinin Biçimlenme Yeteneği: Isı ve rutubet etkisi altında kendilerine verilen biçimi, yün lifleri ve yünlüler, bu etki kaldırıldıktan sonra da uzun süre muhafaza edebilirler. Ütülenen elbiselerde bu özellik kolaylıkla kendini gösterir. Tekstilde yünlü materyallerin biçimlendirilmeleri fiksaj olarak isimlendirilir. Yünlü işletmelerinde önemli bir bitim işlemidir. 9. Yün Liflerinin Isı Tutma Özellikleri: Hayvansal liflerin ısı tutma kabiliyetleri diğer liflerden, özellikle bitkisel liflerden, daha üstündür. Bu bakımdan soğuk mevsimlerde ve soğuk bölgelerde yünlü elbiseler tercih edilir. Yün liflerinin keçeleşme özellikleri ise, yan yana gelen liflerin aralarında hava boşluğu kalmayacak şekilde birbirine temas etmeleri ve sarmaş dolaş olmalarını mümkün kılar. Bu şekilde dış çevre ile insan vücudu arasındaki hava akımı önlenmiş ve vücudun normal sıcaklığı muhafaza edilmiş olur. 10. Yün Liflerinin Keçeleşme Özelliği: Bitkisel liflerde, suni ve sentetik liflerde görülmeyen bu nitelik yün ve diğer hayvansal liflere ayrı bir özellik kazandırır. Keçecilikte ve tekstil endüstrisinde bazı kumaş çeşitlerinin yapımında, battaniye ve fötr şapka… yapımında yünün bu özelliğinden yararlanılır. Basit şekilde keçe elde etmek için, bir miktar yün ıslatılıp, iki el arasında devamlı bir şekilde hareket ettirilerek yuvarlak bir top haline getirilebilir. Keçeleşme esnasında yün liflerinde ve yünlü mamüllerde bir miktar kısalma ve büzülme meydana gelir. 11. Yün Liflerinin Rutubet Tutma Yeteneği: Yün en fazla rutubet çeken elyaftır. Kendi ağırlığının yarısı kadar nem çekebilir. Bu bakımdan ticarette üzerindeki nem miktarı % 16-18 olarak sınırlandırılmıştır. Yünün fazla miktarda nem çekmesinin nedeni yapısında amorf bölgelerin çok olması ve su moleküllerinin kolayca polimer zincirler arasına girebilmesidir. Bunun yanında yapıdaki polar peptit grupları ve tuz bağları da su molekülleri ile ilişkiyi artırıcı şekilde rol oynar. Yün liflerinin en önemli özelliği, nem çekme sırasında fazla miktarda sı açığa çıkarmasıdır. Bu nedenle konfor ve sağlık bakımından kışın kullanılacak en uygun tekstil materyalidir. 12. Yün Liflerinin Özgül Ağırlığı: Yünün özgül ağırlığı molekül yapısıyla ilişkilidir. Diğer dokuma maddeleri gibi yün de sudan ağırdır. Yün en hafif doğal elyaftır. Özgül ağırlığı 1,302-1,318 gr/ cm3 arasında değişir. Özgül ağırlığı tayin ve tespit etmek maksadıyla kullanılan sıvılar ve uygulanan metotlar bakımından farklı sonuçlar alınabilirse de aynı metot uygulanırsa birbirine yaklaşık sonuçların alınması mümkündür. Bu güne kadar özgül ağırlığıyla lif inceliği arasında herhangi bir ilişkinin bulunabileceği tespit edilmemiştir. 13. Yün Liflerinde Elektriklenme: Yün aslında elektriği geçirmeyen bir maddedir, yani iletken değildir. Bu nedenle izole işlerinde kullanılır. Fakat yünler kuru halde iken sürtülürse kolaylıkla elektriklenerek statik elektrik meydana getirirler. Bu hal, yün liflerinin taranmasını, ipliklerin eğrilmesini, dokumaların dokunmasını ve kuru şekilde terbiyelenmesini güçleştirir. Bu işlemler sırasında statik elektriğin meydana gelmesinin nedeni yünlerdeki rutubetin azalması ve kuru ve soğuk havalarda nispi rutubetin düşmesidir. 14. Yün Liflerinde Friksiyon (Sürtünme) Özelliği: Tekstil materyallerinin fiziksel özelliklerinden biri olup, liflerin eğrilmesinde, dokunmasında ve kullanılmasında bu özelliğinden faydalanıldığı görülür. Fakat hayvansal liflerde kutikula tabakasında bulunan pulcuklar nedeni ile friksiyon özelliğinden faydalanılamaz. Çünkü hayvansal liflerin bu özellikleri diğer tekstil maddelerinden daha düşük olduğu görülür. Yün liflerinin friksiyon özelliğini tespit edebilmek için birçok teknik usuller uygulanmaktadır. Bu usullerden biri sabit şekilde duran bir life hareket halinde olan başka bir lifi sürtme esasına dayanır. 15. Yün Liflerinin Parlaklığı: Yün liflerindeki parlaklık üstünü kaplayan örtü hücrelerinin büyüklüğü sayısı ve dizilişleri ile ilgili olarak azalır veya çoğalır. Bu bir ırk vasfı olmakla beraber dış faktörlerin de etkisi altındadır. Kötü şartlar altında beslenen veya hastalık geçiren hayvanlarda yapağı donuk renkte olur. Yağıltı ihtiva eden yünlerin parlaklık dereceleri kesin bir şekilde anlaşılamaz. Bu özellik ancak yünlerin yıkanması ile meydana çıkarılır. Hayvan yaşlandıkça yünlerin parlaklığı azalır. Yünler rutubetli depolarda muhafaza edilir. Küflenme olayı meydana gelirse parlaklığından kaybettiği görülür. 16. Yün Liflerinin Rengi: Evcil koyunların çoğunda yünün rengi beyazdır. Beyazın tonları olan saf beyaz, fildişi, soluk fildişi, kirli fildişi renklerinde olabilmektedir. Bununla beraber gri, kahverengi ve siyah koyunlara da rastlanmaktadır. Tekstil endüstrisinde beyaz renk daime tercih edilir. Beyaz renkli yünler her renge boyanabilir. Bu bakımdan makbul sayılırlar. Halbuki renkli veya karışık renkliler her renge boyanamaz. Bunların ancak koyu renklere boyanmaları gerekir, idrar ve pisliklerin etkisiyle sarıya boyanan renkleri ağartmak her zaman kabil olmadığından bunların da koyu renklere boyanması lazım gelir. Birçok dış faktörler rengin sarılaşmasına sebep olurlar. 17.Yün Liflerinde Üniformite: Çeşitli koyunlarda elde edilen gömlekler bazı özellikleri yönünden incelendikleri zaman aynı nitelikleri göstermedikleri anlaşılır. Halbuki tekstil endüstrisinde işlenen yünlerin genellikle incelik ve uzunluk özellikleri yönünden bütün liflerin birbirine çok yakın olması istenir. İnce yün veren koyunların gömleklerinde üniformite diğer ırkların yünlerine oranla daha iyidir. __________________ Herşeyi bilirim mi diyor gençlik? Herşeyi yaparım mı diyor ihtiyarlık?

Konu Araçları	Bu Konuda Ara
Yazıcı Çıktısını Göster Sayfayı E-posta ile Yolla	Bu Konuda Ara: Gelişmiş Arama
Görünüm Modları
Düzenli Mod Karışık Moda Geç Konu Moduna Geç

Şu an bu konuyu görüntüleyen kullanıcı sayısı: 1 (0 üye ve 1 misafir)