Tunaltay

Piri Reis (1470- -1554)



Piri Reis, Gelibolu’da doğdu. Küçük yaşta , amcası , ünlü Türk denizcisi Kemal Reis 'in yanında seferlere katılmıştır.
Kemal Reis'le birlikte Endülüs Müslümanlarının İspanyollardan kurtarılmasına (1486), Sicilya, Korsika, Sardunya ve Fransa kıyılarına yapılan akınlara katıldı (1490-1491). Piri Reis 1495'den 1510 yılına kadar İnebahtı, Moton, Koron, Navarin, Midilli, Rodos gibi Osmanlı deniz seferlerinde gemi reisi ve filo komutanı olarak yer almıştır.
1511 yılında Kemal Reis’in Gelibolu’da bir deniz kazasında ölünce, Piri Reis Gelibolu'ya çekilmiş ünlü Dünya Haritası'nın çizimiyle uğraşmaya başlamıştır. Kemal Reis'in ölümünden sonra Oruç Reis'in hizmetine geçerek Akdeniz'de bazı seferler çıkmıştır.
Sadrazam İbrahim Paşa'nın destekleri ile 1525'de Kitab-ı Bahriye'yi (Denizcilik Kitabı) bazı eklerle yeniden düzenleyerek Kanuni'ye sunulacak duruma getirmiş ve 1526'da saraya sunmuştur. Kuzey Amerika Haritası olarak tanınan eserini ise 1528'de Kanuni'ye takdim etmiştir.
Kanuni Sultan Süleyman zamanında, 1547'de Hint Kaptanlığı da denilen Mısır Kaptanlığı'na atandı. Görevi sırasında Umman ve Basra üzerine iki sefer yapmıştır. 1548 yılında çıktığı ilk seferde Yemen ve Aden'de Portekiz kuvvetleri ile çarpışmış, Aden'i ikinci kez Osmanlı ülkesine katmıştır. 1552'de çıktığı ikinci seferinde Portekizlileri Umman Denizi ve Basra Körfezi’nden uzaklaştırmış, Maskat kalesini almış ve Hürmüz kalesini kuşatmıştır. Mısır'a döndüğünde, donanmayı Basra limanında bırakması hizmette kusur sayılmış ve hapsedmiştir.
Basra valisi Kubat Paşa'ya ganimetten istediği haracı vermemesi yüzünden ve yeni Mısır Beylerbeyi Ahmet Paşazade Mehmet Paşa'nın olumsuz tutumu ve mevki hırsı nedeniyle, Padişah Kanuni Sultan Süleyman'a aleyhte rapor vermesi üzerine İstanbul'dan gönderilen fermanla 1554'de, Kahire'de, boynu vurularak idam edilmiştir.
Denizciliğinin yanısıra Matematik bilgini ve coğrafyacı olan Piri Reis, Akdeniz limanlarını teker teker dolaşmış ve buraların kartoğrafyasını, portolonlarını yapmış böylece askeri başarıların bilimle desteklenmesini sağlamıştır.
Piri Reis, çalıştığı konularda daha önce yapılmış çalışmaları dikkatle incelemiştir. Türkçe’den başka Rumca, İtalyanca, İspanyolca ve Portekizce gibi birçok dile vakıf olduğundan rahatça literatür taraması yapabilmiştir. Piri Reis’in bilim adamlığı ve denizci yönünün yanında sanatçı kişiliği de vardır. Yaşadığı devre göre mükemmel eserler bırakmıştır. Bahriye kitabının başındaki pusula, harita, rüzgarlar ve sığlık yerlere ilişkin durumları içeren bölüm nazım tarzında kaleme alınmıştır.



Eserleri:

Kitab-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı)
Piri Reis tarafından 1521 yılında tamamlanan bu kitabını 1525 yılında düzelterek Kanuni Sultan Süleyman’a sunmuştur. Bu eser, 1935 yılında Atatürk’ün emriyle Türk Tarih Kurum tarafından bastırılmıştır.
Piri Reis Haritaları
Büyük bir denizci olduğu kadar büyük bir haritacı olan Pirî Reis, korsanlık günlerinden başlayarak gezip gördüğü yerleri yabancı kaynaklardan da yararlanarak tarihi ve coğrafi özellikleriyle birlikte kitabında anlatmış ve haritalarını çizmiştir. Kitab-ı Bahriye'nin nazımla yazılan ve denizcilikle ilgili tüm bilgilerin toplandığı başlangıç bölümünde, genel açıklamalardan sonra Ege ve Akdeniz adaları tanıtılarak, denizle ilgili gözlem ve deneyim önemi vurgulanır. Fırtına, rüzgâr çeşitleri, pusula ve haritanın tanımından sonra dünyayı kaplayan denizler ve karaların oranı belirtilir. Portekizliler'in denizcilikteki ilerlemeleri ve keşifleri, Çin Denizi, Hint Okyanusu, Akdeniz ve Ege Denizi'ndeki rüzgârlar, Basra Körfezi, Atlas Okyanusu ayrıntılı biçimde anlatılır.

Düz yazı ile anlatımın başladığı haritalı bölüm asıl metni oluşturur. Bu bölümde Çanakkale Boğazı'ndan başlayarak Ege Denizi kıyı ve adaları, Adriyatik denizi kıyıları, Batı İtalya, Güney Fransa, Doğu İspanya kıyılarıyla çevresindeki adalara ilişkin tarihi, coğrafi bilgiler verilerek kuzey Afrika kıyıları, Filistin, Suriye, Kıbrıs ve Anadolu kıyıları izlenerek Marmaris'te tüm Akdeniz'in havzası noktalanır.
1513'te çizdiği ilk haritasında Kristof Kolomb'un 1498'de çizdiği Amerika haritasından, Portekiz ve Arap haritalarından yararlandığını belirtir. Elde kalan parçası Avrupa ve Afrika'nın batı kıyılarıyla Atlas Okyanusunu, Antil Adalarını, Orta ve Güney Amerika'yı gösterir.




1528'de çizdiği ikinci haritasından günümüze kalan parça, büyük bir dünya haritasının kuzey batı köşesi olup Atlas Okyanusu'nun kuzeyini, kuzey ve orta Amerika'nın yeni keşfedilmiş kıyılarını ve Grönland'dan Florida'ya uzanan kıyı şeridini içerir. Adalar ve kıyılar son keşiflere dayalı olarak daha doğru çizilidir. Keşfedilmeyen yerler ise beyaz bırakılarak, bilinmediği için çizilmediği belirtilir. İlk haritadan daha büyük ölçekli ve gelişkin olan ikincisi, teknik olarak döneminin en ileri örneğidir.
Piri Reis, döneminin tüm teknik yetersizliklerine rağmen haritasında, kıyıların girinti ve çıkıntılarını doğruya yakın gösterilebilmiştir. O döneme kadar, kıyılar gelişigüzel yarım dairelerle çizilirken Türk amirali bu alanda yenilik getirmiştir. Piri Reis nehirlerin çiziminde bile günümüz yöntemlerine uygun çizimler göstermesinin yanısıra denizaltı kayalıklarını (+) artı işareti ile göstermesi bugünkü hidrografi dairelerince de benimsenmiştir. Haritaların yapılışına ait izdüşümlemede Piri Reis eserini, yer yuvarlağını hariçten bakan bir gözlemcinin görüşüne dayanarak çizmiştir. Yani haritadaki bütün noktalar gözlenen dairesel görünümüne göre izdüşümlerle gösterilmiştir. Haritasındaki ölçekler ve kerte pusulaları da en önemli teknik özelliklerdendir.

alıntı

__________________